Tereqqi.tk

27 Nisan istilâsının 37 nci yıldönümü

Sahib — Wed, 30 Apr 2008 08:23:17 +0000

27 Nisan Azerbaycan Türklüğü¬nün Millî matem günüdür. Bu kara günde Rus-bolşevik istilâ orduları, harp ilân etmeden ve her hangi bir ihtarda bulunmadan, ansızın gece zamanı Azerbaycan sınırlarını aşarak ve korkunç dalgalar halinde memleketimize sokularak, topu topu iki sene devam eden müstakil, mes'ut ve müreffeh millî hayatımıza son vermiştir. Halkımız bu vahşi istüâ ordusunu her yerde ve her tarafta elde silâh olarak karşılamış ve millî kıtalarımızın da faal yardımı ile ona seneler boyunca en şiddetli mukavemet göstermiştir.

37 senedenberi devam eden istüâ rejiminde Azerbaycamn hemen her kazası defalarca Rus bo¬yunduruğuna karşı ayaklanmış ve sayısız kurbanlar vermiş ve memle¬ket hiç bir zaman Moskava'nın tahakküm idaresi ile barışmamıştır. Bühassa, istüâmn ük yularında ve daha sonra mecburî kolhozlaştırma devrinde bu ayaklanmalar umumî bir mahiyet almıştır.
Bir taraftan da "Müsavat" Par¬tisinin kurmuş olduğu gizli mülî te¬şekkül etrafında birleşen aydınları¬mız, Millî muktvemet cephesinin ide¬olojik önderliğini kendi üzerlerine al¬mışlardır. Bu ideolojik çalışmalar o derece ciddî ve feyizli olmuştur ki, zamanla Azerbaycan Komünist Par¬tisi saflarına dahi kuvvetle hulul ede¬rek, Millî istiklâl mefkuresini o çev¬relerde büe hâkim bir cereyan haline getirmeğe muvaffak olmuştur. Vak¬tiyle istüâ ordusu üe elbirliği yapa¬rak bize karşı memleket dahilinde mücadele eden Azerbaycan komünist partisi üeri gelenleri, 27 Nisan'dan sonra gözleri Rus emperyalist emel¬lerine açüarak, muhtelif gruplar ve teşekküUer halinde kendi kurdukları rejime karşı şiddetle savaşarak ve kafüelerle partiden tard ve tasfi¬ye edüerek, idâm ve sürgün cezaları¬na mahkûm olmuşlardır.
Rus mahkûmu bütün ülkelerde olduğu gibi, Azerbaycan'da dahi, Sovyet rejiminin kurulmasına yar¬dım etmiş bulunan ileri gelen Türk komünist ricalinin hepsi sonunda biz¬zat Moskova'nın eli ile imha edilmiş¬tir.
Sovyet politikacıları, Azerbay¬can'da 27 Nisan tarihinde bir komü¬nist ihtilâlinin vukubulmuş olduğunu gerek bizzat Azerbaycanlılara, gerek¬se bütün dünyaya inandırmak için binbir propaganda manevrasına 37 senedenberi başvurup duruyorlar. Aynı sun'î komünist ihtilâl teorisini diğer mahkûm Türk ülkelerine dahi tatbik edebilmek için Moskova azamî gayret sarfedip durmaktadır. Fakat, geçen 37 sene zarfında arka arkaya vukubulan bütün hâdiseler günü gü¬nüne ve bütün teferruatı ile vesika ve delülere dayanılarak Rus mahkûmu milletlere mensup millî teşekküller tarafından dünya umumî efkârına arzedilmiş olduğu için, artık istilâ¬nın hakikî mahiyeti hakkında kimse¬de zerrece şüphe kalmamıştır. Üste -lik, Kremlin istilâ idaresinin Rus mahkûmu ülkelerdeki kanlı icraatı da bu hakikati her vesüe ile teyid et¬mektedir. Kendi mukadderatını ken¬di elinde tutan hiç bir millet, kendi medeniyetinin, lisan ve alfabesinin, masum evlâtlarının ruslaştırılmasma, mülî tarih, edebiyat, san'at, âdet ve an'anelerinin yabancı tesiri altına girmesine, millî mevcudiyetinin tedri¬cen silinmesine, servet ve zenginlikle¬rinin yabancı menfaatına kullanılma¬sına tahammül edemez. Bu gibi zu¬lüm ve haksızlıklar ancak müstevli bir hükümet idaresi tarafından mah¬kûm bir mülete tahmil edilebilir.
Sovyet rejimi, çarlığın Rus mah¬kûmu milletler hakkındaki politika¬sını tamamiyle benimseyerek, sadece ona, sözde, enternasyonalist ve pro¬leter bir süs vermiştir. Çarlığın kılıç zoruyla ve bin türlü hud'a ve desise kullanarak işgal ettiği yabancı top¬raklarını Sovyet idaresi, kitabına uy¬durarak, sadece elinde tutmakla ik¬tifa etmemiş, aynı zamanda çarların kendisine irs bıraktığı ruslaştırma politikasını daha büyük bir hızla tat¬bik ederek, bir taraftan Rus unsuru¬nu mahkûm mületlerin ülkelerine kolhozlaştırma, sanayüeştirme ve ba¬kir toprakları işletme bahanesi üe sel halinde akıtmak suretiyle, hem sun'î bir Rus çoğunluğu teşkiline hem de memleketin millî karakterini değişti¬rerek toptan ruslaştırmaya çalışmak¬ta, bir taraftan da kendisine muhale¬fet ve mukavemet eden milletleri sür güne göndermek, katliâme tâbi tut¬mak yoluyla topyekûn imha siyaseti¬ne başvurmaktadır. Tabiatiyle, Sov¬yet rejimi bu imha politikasını bizzat imza attığı Birleşmiş Milletler insan hakları beyannamesine hiç bir suret¬le aykırı bulmamakta ve "genoside" telâkki etmemektedir. Keza, Sovyet hükümeti, çarlık sömürgelerine el koymasını ve daha gaddar bir sömür¬me usulü ile istismar etmesini sö¬mürgecilik diye kabul etmiyor.
Hakikaten, eski Batı sömürgeci¬liği ile kıyaslanacak olursa, Sovyet sömürge sistemine sömürgecilik de¬mek doğru olmasa gerektir. Çünkü en geri sömürgelerde dahi sömürge halkının dilme, dinine, kültürüne, e-debiyatma, millî bayramlarına, san'¬at ve tiyatrosuna karışılmaz. Halbu¬ki, Sovyet idaresi dinsizlikten başka bir din tanımıyor, Rus kültürünü bü¬tün mahkûm milletlere zorla tahmil ediyor, Türklere Türk tarihini ve e-debiyatını okutmuyor, san'at ve ede¬biyatl arlarının Rus emperyalist he-. deflerine ve komünist emellerine kö¬rü körüne hizmet etmesini istiyor, al¬fabeye kadar her şeyi ruslaştırıyor ve hiç bir kanun ve hak tanımadan kütle halinde milletleri ortadan kal¬dırıyor.
Sovyet rejiminde tatbik edilen zulüm, işkence ve tedhiş usulü XIX. asır sömürgelerinde ve enkizisyon devrinde bile görülmemiştir.
Azerbaycan ile diğer Türk illeri¬nin şu geçen 37 sene zarfında maruz kaldıkları faciaları, açlık, yoksulluk ve katliâmları Afrika'daki en geri sö¬mürgeler halkı bile duyacak ve öğre¬necek olsaydı, ilelebet Batılıların ida¬resi altında kalmayı korkunç Sovyet tahakküm sistemine bin kere tercih ederdi.
Azerbaycan da dahil Rus mah¬kûmu bütün Türk illeri bugün sadece dil, tarih ve edebiyat gibi millî var¬lıklarının bariz vasıflarını kaybet¬mekle kalmamakta, aynı zamanda kendi yurt ve topraklarını tedricen Rus unsuru lehine elden kaçırmakta¬dırlar. Mahkûm Türk illerinde bu¬gün kullanılan yazı düi, Türklüğün çeşitli ve zengin lügat ve tâbir kay¬naklarından mahrum kalmış ve top¬lu Türk kültüründen kopuvermiş ge¬ri kabüe lisanından başka bir şey de¬ğildir. Yine mahkûm Türk illerinin bugünkü edebiyatı, şerefli mazisi ile her nevi irtibatı kesilmiş ve Sovyet istismar rejimine riyakârâne methi-yecüik yapan sipariş edebiyatından başka bir şey değildir. Mahkûm Türk illerinde kimsenin kendisine Türk de¬mesine müsaade edilmiyor, bin sene¬lik tarihinin unutturulması için elden gelen her vesileye baş vuruluyor. Türk kendi mefahiri ile övünemez. Halbuki, rus kendi Suvorov'u, Kutu-zov'u, Nahimov'u, Uşakov'u, Büyük Petro'su, Aleksandr Nevski'si ve sair tarihî kahramanları ile istediği ka¬dar iftihar edebilir. Hattâ, onların adına madalyalar yapılarak, Rus olmayanların göğsüne de bir liyakat nişanesi olarak takılır.
Türk kendi Hüseyin Cavid'ini, Ahmet Cevad'ım, Abdülhak Hamid'i-ni, Ziya Gökalp'mı, Mehmet Emin Yurdakul'unu ve diğer millî ve ede¬bî şöhretlerini okuyamaz. Halbuki, her Rus Puşkin'i, Lomonosov'u, Ler-montov'u, Tolstoy'u, ve hattâ Dosto-yevski'yi okumakta serbesttir. Türk illerinin kendi aralarındaki kültür bağları hemen hemen kopmuş oldu¬ğu gibi, Anadolu ile de hiç bir irti¬batları kalmamıştır.
Geçen 37 sene zarfında Müliyet-çi Türk aydınları muhtelif vesilelerle toplu halde imha edümiştir. Mecburî Kolhozlaştırma devrinde Azerbay¬can'ın ve sair Türk ülerinin birçok köy, şehir ve bölgeleri tamamiyle tahrip edilmiştir. Kırım, Çeçen-înguş,
Karaçay-Balkar ve Kalmuk Cumhu¬riyetleri tamamiyle ortadan kaldırı¬larak ahalisi toptan sürülmüş veya imha olunmuştur.
îşte, 27 Nisamn Azerbaycana getirdiği facialar bundan ibarettir. Bu tedhiş ve imha politikasından Moskova'nın gerçek gayesi, tek dil ve tek kültür etrafında tamamiyle ruslaşmış bir Sovyet milleti vücuda getirmektir. Fakat, Azerbaycan hal¬kı, bu imha politikasının hakikî he¬deflerini tâ bidayettenberi çok iyi bildiği için, 37 senedenberi hiç dur- * madan ve her türlü vasıtalarla Rus boyunduruk rejimine karşı mücadele etmektedir. Ve tek bir ferdi kalınca¬ya kadar bu kutsal mücadelesine bü¬tün imkânları ile devam edecektir!
Bereket versin ki, şu geçen 37 sene zarfında dünya vaziyeti de ta-mamiyle değişmiştir. Bugün bütün hürriyet dünyası, Sovyst Rusya'nın medeniyet âlemi için ne kadar mu¬azzam bir tehlike teşkü ettiğini hak-kiyle kavramış bir durumdadır. Alı¬nan bütün müdafaa tedbirleri, kuru¬lan bunca savunma sistemleri hep bu tehlikeyi önlemeye ve durdurmaya matuftur. Bugün bütün dünya ölçü¬sünde Rus mezalimine ve tahakküm emellerine karşı muazzam ve kudret¬li bir savaş cephesi kurulmuş bulun¬maktadır. Hür dünya milletleri için bugün Sovyetlerle mücadele bir ölüm kalım meselesidir. Bu mücadelenin artık yarım yamalak tedbirlere ta¬hammülü kalmamıştır. Demokrasi cephesinin gerçek zaferi ancak Rus mahkûmu bütün milletlerin hürriye¬te ve istiklâle kavuşması üe elde edi¬lebilir, însan haklarının yanında bir de milletlerin hakları dâvası vardır.
Bu dâva ancak bütün milletlerin eşit haklarla kendi alın yazılarına sahip ve hâkim olmaları ile çözülebilir. Rus mahkûmu milletler arasında Türk ü¬lerinin kurtuluşu çok mühim bir yer tutmaktadır. Ruslar mahkûm Türk ülkelerini bilhassa Orta Doğuya kar¬şı askerî birer üs ve istikbalde birer atlama tahtası olarak kullanmak is¬tiyorlar. Mahkûm Türk illeri Rusla¬rın elinde kaldıkça Şark dünyası ra¬hat nefes alamıyacaktır. Böylece, bi¬zim kurtuluş dâvamız, aynı zamanda Şarkın ve Garbın hayat ve memat meselesiyle sımsıkı bağlı bulunmak¬tadır. Cephemiz bir ve müşterektir. Yolumuz ve gayelerimiz aynıdır. Bi¬zim isteklerimiz hür dünyanın istek¬leridir. Yurdumuzun çiğnenmiş ve gasbedilmiş haklarını istiyoruz. 28 Mayıs 1918 de istiklâlini üân etmiş ve iki sene müstakil yaşamış Azer¬baycan Devleti, hukukî statüsünü tesbit etmiş ve bütün dünyaya tanıt¬mıştır. Bu statüyü Sovyet istilâsı or¬tadan kaldıramaz. Biz haklarımıza inanıyor ve güveniyoruz. Azeybaycan halkı bu mutlak hakkını onbinleri a-şan kurbanları ve 37 senedenberi a-kıttığı temiz kanı ile bir kere daha teyid ve tescil etmiştir. İstiklâl dışın¬da bir yaşama tarzını ve hele Rus boyunduruğunu Azerbaycan Türk halkı hiç bir zaman kabul edemez. Ve hakikatte etmemiştir de! 27 Nisan lekesi Azerbaycan tarihinden muhak¬kak surette süinecek ve onun yerini tekrar 28 Mayısın feyizli güneşi ala¬caktır!
Kahrolsun 27 Nisan! Yaşasın 28 Mayıs!

Azerbaycan Aylık Kültür dergisi Yıl: 6 say: 13 (61)

M.Ə.Rəsuzadənin Azərbaycan Parlamentinin Açılışındakı Nitqi

Sahib — Tue, 29 May 2007 09:07:17 +0000

Möhtərəm mə"buslar (deputatlar , millət vəkilləri!) !Azərbaycan Cümhuriyyətinin ilk məclisi - məbusanını açmaq yum səadəti, siz möhtərəm mə"busları təbrik etmək şərəfinin öhdəmə düşməsi ilə müftəxərəm (fəxr edirəm),əfəndilər (alqışlar). Rusiyada zühur edən inqilabi - kəbir digər həqiqətlər arasında bir həqiqəti - bahirəni dəxi elan etmişdi.Bu həqiqət millətlərin həqqi-hürriyyət və istiqlalları idi.Rusiya inqilabı təbiətində mövcud olan ruha sadiq qalaraq təbii yolu ilə inkişaf etsəydi, millətlərin hüququnu təmin ilə muxatriyyətlərdən mütəşəkkil azad və demokratik bir Rusiyanı bir an əvvəl tə"sisedəcəkdi.O vaxt təbii idi ki, Rusiyada yaşayan müsəlmanların da həyati -siyasiləri, digər məhkum millətlərlə bərabər, başqa bir təriqdə (yolda) cərəyan edəcəkdi.

Millətlər kendi (öz) müqəddəratlarının tə"yinini pək cəmimani bir surətdə Rusiya məclisi - müəssisanından gizlədilər.Fəqət Rusiyada inqilab və demokratizm namına zühur edən mə"kus (mürtəce) bir istibdad nə gibi (kimi) xarabalıqlar yaratdığını bilirsiniz.İnqilab namına hökmfərma olan anarşi və millətlərin hüquqi-elanından sonra yeridilən qatı mərkəziyyətçilik Zaqafqaziya millətlərini kəndi başlarının çarəsinə baxmağa sövq etdi.Zaqafqaziyadan Rusiya məclisi - müəssisanına intixab olunan məbuslar kəndilərini vəkil edən camaatın hüququnu Zaqafqaziya "seymini" təşkil və onu istiqlalını emməkdə gördülər.
Eyni məntiq nəhayət Azərbaycan əhalisi tərəfindən seçilən vəkillərin şurayi-milli təşkilinə sövq,bu şurayi - milli Azərbaycanın istiqlalını ela etmək zəruriyyəti qarşısında qaldı.Azərbaycan İstiqlalı elan olundu (alqışlar)
Bu gün əqəliyyət (azlıq) təşkil edən millətlərin nümayəndələri ilə qəzaların yeni nümayəndələri də"vət olunmaq üzrə iştə bu məclis təşəkkül edilmişdir.Bu, məclis seçki üsulu ilə toplanacaq Azərbaycan məclisi-müəssisanı toplayıncaya qədər məmləkətimizin sahibi olacaq.Burada Azərbaycanda bulunan bütün millətlərin, təbəqələrin və müxtəlif cərəyanların nümayəndəri olduğundan bu məclis vətənimizi tamamıylə təmsil edə bilər.
Əfəndilər, bilirsiniz ki, bizim Rusiya camaatına qarşı heç bir ədavət və nifrətimiz yoxdur.Bezar olduğumuz Rusiya, çarizim Rusiyası istibdadır.Rusiyaya nifrətimiz Rusiya istibdadı altında inləyən Rusiya camaatınanifrət demək deyildir.Bizcə mənfurolan Rusiya , millətləri əzən və hüquqlarını verməyən rəsmi Rusiyadır.Hər millət hürr və müstəqil olmalıdır, hürr olduqdan sonra millətlərlə urək istədiyi kibi əğdi-ittifaq etməlidir (ittifaq girməlidir).Bütün dünya millətlərinin bir "cəmiyyəti-əğvam" (millətlər cəmiyyəti) vücudə gətirməsi bizim ən müəzziz (əziz) fikirlərimizdəndir.Bu "fedarosyan" cəbrlə deyil, təbii bir meyl və arzu ilə hasil olmalıdır. (alqışlar).
Ərz edim ki, biz Rusya camaatının da düçar olduğu fəlakətdən qurtulmasını ürəkdən istəriz.Biz Rusiya hökümətinin həqiqi rus demokratiyası əlinə keçməsi tərəfdarıyız.Çünki Qafqasya dağlarının şimalında təşəkkül edən müstəbid vətəcavüzkar bir hökümətə biz laqeyd qala bilməriz(alqışlar).Biz Rusiyanın səadətini istəriz, Rusiya səadətini sevəriz.Fəqət kəndi istiqlalımızı da əziz tutarız. (alqışlar).Cəbrlə qəbul edilən bir şeydə qətiyyən səadət olamaz, çünki səadət hürriyyət və istiqlaldadır.
İştə bunun üçün, əfəndilər, müstəqil Azərbaycanı təmsil o üç boyalı bayrağı şurayi-milli qaldırmış, türk hürriyyəti,islam mədəniyyəti və müasir əfkari-əhraranəsini (azadlıq ideyalarını, demokratik fikri) təmsil edən bu üç boyalı bayraq daimən başlarımızın üstündə ehtezaz edəcəkdir (dalğalanacaqdır) (məbuslar yerlərindən qalxıyor,şiddətli alqışlar mədid bir sürətdə davam ediyor)
Bən buna iman ediyorum.Bənim bu imanımı millətlərin qəlbində doğmuş olan əməl günəşi işıqlandırıyor.Bu günəş bir daha oful etməyəcək (sönməyəcək), bən vicdani - bəşəriyyətə inanıyorum.Milliyonlarla insan bahasına vicdani-bəşər qazandığı həqiqətləri asanlıqla əlindən verəməz."Cəmiyyəti-əğvam" fikri bu gün hər kəscə qəbul edilmiş bir fikirdir.Bu buna ümid veriyor.Qüvvətlə inanıyorum ki, artıq öldürmək millətin hüququnu paymali-zəval etmək qətiyyən mümkün deyildirQaliblər də, məğlublar da millətlərin hüququ təslim edilməlidir deyirlər (alqışlar). Yaxında açılacaq cülhi-ümumi konqresdə bu fikir qətiyyən hakim olacaq.Bu gün əhvala (vəziyyətə) hakim olanlar müttəfiqlərdir.İngilis, Amerika, Fransa dövlətlərində bayraqlarında millətlər təmin hüququ və "cəmiyyəti - əğvam" şüarı yazılıbdır.Dövlətlərin Baküdə bulunan nümayəndələri naminə genral Tomson Qafqasya məsələlərinin sulhi-ümumi konqresində həll olunacağını rəsmən e"lan etmişdir.
Biz azərbaycanlılar bütün mövcudiyyətimizlə kəndi müqəddaratımızı, kəndi istiqlalımızı müdafiyə və mühafizədə israr edər, səbat və mətanət göstərirsək, heç şübhəsiz ki,Azərbaycan Cümhuriyyəti paydar olur.Fəqıt bunu üçün təkrar ediyorum səbat, mətanət,fədakarlq istər.İstər ki, biz kındimizin istiqlalə layiq olduğumuzu isbat edəlim.Bu oldumu sizi təmin ediyorum ki, kimsə haqqımızı təslim etməmək cəsarətində bulunamaz.Hankı vicdandır ki,istiqlalı istəyən və ona ləyaqətini isbat edən bir milləti qəhr etsin? (alqışlar)
Əfəndilər! Biz Qafqasya əğvamı ruhunda hır zaman hürriyyət fikrinin müməssili (təmsilçisi) olan "Promete" Qafqasya dağlarında zəncirbənd edilmişdi.O daimi zəncirlərini qırmaq təşəbbüsündə idi."Promete"nin ruhu bütün qafqasyanın bütün millətlərində vardır.Qafqasya millətlərinin istiqlalı və bərabərlikdə müstəqil olaraq yaşamaları bir xəyali-bə"id (uzaq xəyal) deyildir.Qardaş millətimiz olan Şimali Qafqasya,qapı bir qonşumuz ermənılər, münasibəti düstanəmiz bütün cüziyata rəğmən daimən səmimiqalan gürcülər, bizə bir çox mədəni xidmətləri toxunmuş rus camaaatının mühüm bir qismi ilə ələ-ələ verərək biz Qafqasyanının müqəddaratını bu qət"e (bölgə) üzərində yaşayan millətlıərin arzusu vəchilə təmin edə biləriz (sürəkli alqışlar, diplomasi lojalarına müraciətlə təkrar alqışlar).
Əfəndilər, bən buraya qədər sizə ümidli sözlər söylədim.Buna iman ediyorum.Fəqət nəzərinizi əhvalın ağırlığına dəxi cəlb etməzsəm, vəzifəmi hüsn ifa etməmiş deməkdir.Zaman ağır gedəcəyimiz yol çoxtikanlı və arızalıdır.İlləridə bir çox müşkülat və maneələri dəxi gözə almalıyız.Bu maneəli yoları keçmək və sərmənizili - məğcudə irmık üçün siz, məbus əfəndilər, bir çox fədakarlıqlar ibraz etməli , (göstərməli ) təmsil etdiyiniz millətə səbat, mətanət göstərmək üzrəbir nümuneyi - əmsal təşkil etməlisiniz.Bu nümuneyi göstərəcək iqtidar və iste"dada malik oldunuzsa, yolun yarısı gedilmiş deməkdir.
Əvət, əfəndilər, bu gün firqə ehtirasları, şəxsi - qərəzləri və bütün bu kimi Vətən və millət qayəsi qarşısında sofla qalan qərəzlər atılmalı,Vətən qayğısı və millət duyğusu hər şeydən yüksək tutulmalıdır (sürəkli alqışlar).
Əfəndilər, bu gün Azərbaycanın paytaxtında məclisi - mə"busan ittifaqındayız (açılışındayıq).Azərbaycan bir atəş mənbəyidir.Vətənimiz hər zaman sinısində bir atəşi-müqəddəs bəsləməlidir.Bu atəş əski zamanlardan bəri həqiqətpərəstlərə rəhbər, bir şöleyi ümid və iman təşkil eləməlidir.O atəş ki, bu gün də sərvət və saman (dövlət) səbəbi və baisi-təməddündür.(mədəniyyətdir).Milyonlarla ürəyi bu atəş əbədiyyən sönməz bir mə"şəl təşkil edibdə hürriyyətvə istiqlalə doğru getdiyimiz maneəli yoları işıqlandırsın!(sürəkli və mədidalqışlar)

qaynaq

Istiqlal bəyənnaməsi(28 May 1918)

Sahib — Tue, 29 May 2007 08:57:29 +0000

1918-ci il mayın 28-də Tiflis şəhərində Azərbaycan Milli Şurası sədrinin müavini Həsən bəy Ağayev, katib Mustafa Mahmudov, Fətəli xan Xoyski, Xəlil bəy Xasməmmədov, Nəsib bəy Yusifbəyli, Mir Hidayət Seyidov, Nəriman bəy Nərimanbəyov, Heybətqulu Məmmədbəyov, Mehdi bəy Hacınski, Əli Əsgər bəy Mahmudbəyov, Aslan bəy Qardaşov, Sultan Məcid Qənizadə, Əkbər ağa Şeyxülislamzadə, Mehdi bəy Hacıbababəyov, Məmməd Yusif Cəfərov,

Xudadat bəy Məlikaslanov, Rəhim bəy Vəkilov, Həmid bəy Şahtaxtinski, Firudin bəy Köçərli, Cəmo bəy Hacınski, Şəfi bəy Rüstəmbəyli, Xosrovpaşa bəy Sultanov, Cəfər Axundov, Məhəmməd Məhərrəmov, Cavad Məlikyeqanlı və Hacı Molla Axundzadənin iştirakı ilə (17) Milli Şuranın iclası keçirildi. Bu iclasda aşağıdakı məsələlər müzakirə edildi: 1. H. Ağayevin Yelizavetpoldakı (Gəncə) son hadisələr barədə məlumatı; 2. M. Ə. Rəsulzadənin Batumdan teleqramının və məktubunun oxunması; 3. Seymin buraxılması ve Gürcüstanın müstəqilliyini elan etməsi ilə əlaqədar Azərbaycanın vəziyyəti. Ən mühüm məsələ sonuncusu idi.

Müsavatın lideri M. Ə. Rəsulzadə Batumda türklərlə danışıqlar apardığından bu iclasda iştirak etmirdi. İclasda X. Xasməmmədov Azərbaycanın vəziyyəti ilə bağlı məruzə etdi. O, çıxışında təxirə salınmadan Azərbaycanın müstəqil respublika elan edilməsinin zəruriliyini əsaslandırdı. N. Yusifbəyli, Ə. Şeyxülislamzadə, M. H. Seyidov və digərləri bu fikrə tərəfdar çıxdılar. F. Xoyski təklif etdi ki, yerlərdə bəzi məsələlərin aydınlaşdırılmasına kimi Milli Şura hələlik Azərbaycanın istiqlaliyyətini elan etmədən ölkələrlə sülh danışıqları aparmaq üçün tamhüquqlu Azərbaycan hökumətinin yaradılması ilə kifayətlənsin. Bu təklif ətrafında geniş müzakirələrdən sonra Milli Şura 24 səslə (iki nəfər - S. M. Qənizadə və C. Axundov bitərəf qalmışdı) dərhal Azərbaycanın istiqlaliyyətinin elan edilməsi haqqında qərar qəbul etdi və altı bənddən ibarət "İstiqlal Bəyannaməsi"ni (o dövrün sənədlərində "Əqdnamə" və ya "Misaqi-Milli" adlandırılır) elan etdi (18).

Azərbaycan Milli Şurasının qəbul etdiyi "İstiqlal Bəyannaməsi"ndə deyilirdi:

1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xalqı həqqi-hakimiyyətə malik olduğu kimi, Cənub-Şərqi Zaqafqaziyanı əhatə edən Azərbaycan da tamhüquqlu müstəqil bir dövlətdir.
2. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin idarə forması Xalq Cümhuriyyətidir.
3. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün millətlərlə, xüsusilə qonşu olduğu millətlər və dövlətlərlə mehriban münasibətlər yaratmaq əzmindədir.
4. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti milliyyətindən, məzhəbindən, sinfindən, silkinden və cinsindən asılı olmayaraq öz sərhədləri daxilinde bütün vətəndaşlarına siyasi hüquqlar və vətəndaşlıq hüququ təmin edir.
5. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti öz ərazisi daxilində yaşayan bütün millətlərin sərbəst inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır.
6. Müəssislər Məclisi toplaşana qədər Azərbaycanın başında xalqın seçdiyi Milli Şura ve Milli Şura qarşısında məsuliyyət daşıyan müvəqqəti hökumət durur.

"İstiqlal Bəyannaməsi" elan olunduqdan sonra Milli Şura Azərbaycan hökumətinin yaradılmasını F. Xoyskiyə tapşırdı.Bir saatlıq fasilədən sonra Milli Şura F. Xoyskinin hökumətin yaradılması haqqında məruzəsini dinləmək üçün öz iclasını davam etdirdi. F. Xoyski ilk Azərbaycan Müvəqqəti hökumətini aşağıdakı tərkibdə təqdim etdi:

Fətəli xan Xoyski - Nazirlər Şurasının sədri və daxili işlər naziri;
Xosrovpaşa bəy Sultanov - hərbi nazir;
Məhəmməd Həsən Hacınski - xarici işlər naziri;
Nəsib bəy Yusifbəyli - maliyyə və xalq maarifi naziri;
Xəlil bəy Xasməmmədov - ədliyyə naziri;
Məmməd Yusif Cəfərov - ticarət və sənaye naziri;
Əkbər ağa Şeyxülislamzadə - əkinçilik və əmək naziri;
Xudadat bəy Məlikaslanov - yollar və poçt-teleqraf naziri;
Cəmo bəy Hacınski - dövlət nəzarəti naziri.

Suveren Azərbaycan Cümhuriyyətinin elan edilməsi mühüm tarixi hadisə idi. Bu, milli dövlətçiliyin dirçəlişi demək idi və Azərbaycan xalqının geniş kütlələrinin öz istiqlaliyyəti və azadlığı uğrunda birləşməsinin əsasını qoydu. Azərbaycanın yerli əhalisi Cümhuriyyət hökumətinin milli mənafeyi müdafiə edən yeganə qanuni hökumət sayırdı.

İstiqlal, o vətənin köksündən yüksələn ay,
İstiqlal, o dəmirdən, qandan yaılmış saray,
İstiqlal, o millətin parçalanan bağrından,
Gəlinlərin, qızların axan göz yaşlarından
Doğulmuş pək mübarək, pək müqəddəs bir "İlah"dır

Gültəkin qaynaq

M.Ə.Rəsulzadənin Gəncliyə Xitabı

Sahib — Tue, 29 May 2007 08:44:37 +0000

Ey gənclik sənin öhdəndə böyük bir vəzifə var:
Səndən əvvəlki nəsil yoxdan bir BAYRAQ, müqəddəs bir ideal rəmzi yaratdi. Onu min müşkilatla yüksəldərək dedi:
BİR KƏRƏ YЬKSƏLƏN BAYRAQ, BİR DAHA ENMƏZ!!!
Əlbəttə ki, sən onun ümüdünü qirmayacaq, bu gün parlament binası üzərindən

Azərilərin yaniq ürəklərinə enmiş bu bayragı təkrar o bina üzərinə dikəcək, bu yolda ya ŞƏHİD ya QAZİ olacaqsan...
M.Ə.Rəsulzadə

Məmməd Əmin Rəsulzadə (ELÇİN ƏFƏNDİYEV)

Sahib — Wed, 14 Mar 2007 00:16:26 +0000

Məmməd Əmin Rəsulzadə haqqında, onun yaradıcılığı və fəaliyyəti barədə bu kiçik oçerki mən altı il (amma necə illər!..) bundan əvvəl Ankarada, "Dədəman" otelində gecə yarısı cib dəftərçəmə yazdığım, sonralar Bakıda çap elətdirdiyim bir xatirə ilə başlamaq istəyirəm:
* M.Ə.Rəsulzadənin anadan olmasının 110 illiyinə həsr edilmiş təntənəli gecədə söylənmiş mə'ruzə əsasında yazılmışdır.

http://www.elchin.com/az/yazi/mresulzade.htm

MÜSAVAT PARTİYASININ TARİXİ

Sahib — Wed, 20 Dec 2006 09:58:27 -0100

Müsavat Partiyası 1911-ci ilin oktyabrında Bakıda yaradılıb (Müsavat - ərəb sözüdür, mənası bərabərlik deməkdir). Partiyanın ilk qurucuları aşağıdakılardır: Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Məhəmməd Əli Rəsuloğlu, Abbas Kazımzadə, Tağı Nağıoğlu. Müsavat Partiyasına ilk qəbul olunanlar: Vəli Mikayıloğlu, Seyid Hüseyn Sadıq, Əbdürrəhim bəy, Yusif Ziya bəy, Seyid Musəvi bəy.

Müsavat Partiyasının ilk Proqramı 9 maddədən ibarət olub, İslami xarakter daşıyıb. 1913-cü ildən, M. Ə. Rəsulzadə Bakıya qayıtdıqdan sonra Müsavat Partiyasının Proqramı təkmilləşdirilib, türkçülük fikirləri ilə dolğunlaşdırılıb. 1915-ci ilin oktyabr ayında M. Ə. Rəsulzadənin redaktorluğu ilə nəşrə başlayan "Açıq söz" qəzeti həm də Müsavat Partiyasının orqanı kimi çap olunub. Qəzet mətbuat tariximizdə "Türk ədəbi dili ilə" çap olunan ilk mətbu orqandır.

1917-ci ilin iyun ayında Müsavat Partiyası ilə Nəsibbəy Yusifbəylinin Gəncədə yaratdığı "Türk Ədəmi Mərkəziyyət" partiyası birləşib. "Türk Ədəmi Mərkəziyyət Partiyası - Müsavat" adlandırılıb. Partiyanın mərkəzi Bakıda qalıb. Gəncədə isə bir şöbə olaraq fəaliyyətini davam etdirib.

Müsavat Partiyasının ilk qurultayı 1917-ci il oktyabrın 26-31-də Bakıda "İsmailiyyə" binasında keçirilib.

1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Müsavat Partiyası (30 nəfər sayla) bir neçə azsaylı partiya ilə birgə Azərbaycan İstiqlalını elan etdi. Milli Şuranın sədri vəzifəsinə M. Ə. Rəsulzadə seçildi.

1918-20-ci illərdə dövlət quruculuğu prosesində, Parlament seçkilərində, Azərbaycanın dünya dövlətləri tərəfindən tanınmasında Müsavat Partiyasının böyük xidmətləri olub.

1919-cu ildə partiyanın ikinci qurultayı oldu.

1920-ci ilin aprelində Azərbaycan işğal olunduqdan sonra Müsavat Partiyası gizli mübarizəyə başlayır. M. Ə. Rəsulzadənin başçılığı ilə yaranan "Gizli Müsavat" Təşkilatı - Mirzə Bala Məmmədzadə, Əbdül Vahab Yurdsevər, Məmməd Sadıq Quluzadə, Məmməd Həsən Baharlı və Cəfər Cabbarlıdan ibarət ümumi mərkəzi bir heyətlə fəaliyyətə başlayır. Müsavatın təşkilatçılığı ilə Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti illərində 150-dən çox silahlı üsyan olub.

1936-cı ilin avqustunda Müsavat Partiyasının konfransında Partiyanın "Yeni Proqram Əsasları" qəbul edilir.
1991-ci ilin iyununda Yeni Müsavatın I qurultayında N. Nəsibzadə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri seçilir. 1992-ci ildə Müsavatın bərpa mərkəzi yaradılır.
1992-ci ilin noyabrında Müsavat Partiyasının III Bərpa Qurultayı keçirilir və İsa Qəmbər Partiyanın Başqanı seçilir.

Müsavat hazırda Azərbaycanda fəaliyyət göstərən ən nüfuzlu partiyadır.

Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin İstiqlal Bəyannaməsi

1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xalqı hakimiyyət haqqına malik olduğu kimi, cənubi və şərqi Zaqafqaziyadan ibarət olan Azərbaycan tam hüquqlu müstəqil bir dövlətdir.
2. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin idarə forması Xalq Cumhuriyyəti olaraq müəyyənləşir.
3. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti bütün millətlər və xalqlar ilə dostluq münasibəti yaradır.
4. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti millət, məzhəb, sinif, silk və cins fərqinə varmadan hüdudu daxilində yaşayan bütün vətəndaşların siyasi və vətəndaşlıq hüququnu təmin edir.
5. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti ərazisi daxilində yaşayan bütün millətlərə sərbəst inkişafı üçün geniş imkan verir.
6. Milli Məclis toplanana kimi Azərbaycan idarəsinin başında ümumi səsvermə ilə seçilmiş milli şura və milli şura qarşısında məsul olan müvəqqəti hökumət durur.

MİLLİ MARŞ

Azərbaycan, Azərbaycan
Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz
Üç rəngli bayrağınla məsud yaşa
Üç rəngli bayrağınla məsud yaşa.

Minlərlə can qurban oldu
Sinən hərbə meydan oldu
Hüdudundan keçən əsgər
Hərə bir qəhrəman oldu

Sən olasan gülüstan
Sənə hər an can qurban
Sənə bir çox məhəbbət
Sinəmdə tutmuş məkan

Namusunu hifz etməyə
Bayrağını yüksəltməyə
Namusunu hifz etməyə
Cümlə gənclər müştaqdır

Şanlı vətən, şanlı vətən
Azərbaycan, Azərbaycan
Azərbaycan, Azərbaycan!

Müsavatın himni 25 oktyabr 1997-ci il tarixdə partiyanın V (Proqram) Qurultayında qəbul olunub.

MÜSAVAT PARTİYASININ EMBLEMİ

Partiyanın embleminin müəllifləri görkəmli rəssamlar Elçin Məmmədov və Tərlan Qorçiyevdir. Emblemdəki "Müsavat" sözünün baş hərfi olan "M" qoşa dağ şəklində təqdim olunur; arxadakı dağ qara rəngdədir. Qara dağ Türklər üçün əhəmiyyətli simvollardan biridir. Öndəki dağ isə Müsavatın simvolu olan mavi rəngdədir. "M" hərfinin strukturu, qoşa dağın görünüşü tarazlıq ideyasını ifadəli göstərir. Tarazlıq ideyasından isə Müsavatın əsas prinsiplərindən birinə - Milli Təsanüdə çıxmaq olar. Çünki Təsanüd həm də müxtəlif sosial təbəqələrin mənafelərində tarazlaşdırma nöqtələri tapmaqdır. Emblemdəki iki üçbucaqdan Platon və Fərabi kimi filosofların fəlsəfəsinə də çıxmaq olar. Bu filosoflar deyirdilər ki, bütün başqa həndəsi fiqurlar (həndəsi fiqurlara uyğun cisimlər) üçbucaqların müxtəlif birləşmələrindən törənmişdir, yənivarlıqda olanların təməli həndəsi fiqur prinsipinə uyğun gəlir (şərh: professor N. Mehdinindir).

MÜSAVATIN BAYRAĞI

Müsavat Partiyasının bayrağı mavi rəngdədir. İlk dəfə 1919-cu ildə Partiyanın II qurultayında bayrağın bu rəngdə olmağı qəbul edilib. Mavi bayraq bir zamanlar Elxanilər dövründə (XIII əsrdə) Azərbaycan torpaqları üzərində dalğalanıb. Mavi bayraq həm də Elxanilərin zəfər yürüşlərini əks etdirirdi.

Müsavatçılar məhz bu mənada mavi bayrağa üstünlük vermişlər.

Müsavatçıların Azərbaycan hökuməti kabinələrində tutduqları vəzifələrə diqqət edək:

I. BİRİNCİ HÖKUMƏT KABİNƏSİNDƏ (28.05.1918) - beş müsavatçı nazir vardı: X. Sultanov (Hərbi nazir), M. Hacınski (Xarici İşlər naziri), N. Yusifbəyli (Maliyyə və Xalq Maarif naziri), M. Y. Cəfərov (Ticarət və Sənaye naziri).

II. İKİNCİ KABİNƏDƏ (17.06.1918-07.12.1918) - beş müsavatçı nazir: M. Hacınski (Xarici İşlər naziri), N. Yusifbəyli (Xalq Maarifi və Dini Etiqad naziri), X. Sultanov (Əkinçilik naziri), M. Rəfiyev (Portfelsiz nazir), X. Xasməmmədov (Portfelsiz nazir).

III. ÜÇÜNCÜ KABİNƏDƏ (26.12.1918-14.03.1919) - üç müsavatçı nazir: X. Xasməmmədov (Daxili İşlər naziri), N. Yusifbəyli (Maarif və Dini Etiqad naziri), X. Sultanov (Əkinçilik naziri).

IV. DÖRDÜNCÜ KABİNƏDƏ (14.03.1919-22.12.1919) dörd müsavatçı nazir: N. Yusifbəyli (Nazirlər Şurasının sədri), M. Y. Cəfərov (Xarici İşlər naziri), N. Nərimanbəyli (Dövlət müfəttişi), X. Xasməmmədov (Daxili İşlïr naziri).

V. BEŞİNCİ KABİNƏDƏ (24.12.1919-01.04.1920) - dörd müsavatçı nazir: N. Yusifbəyli (Nazirlər Şurasının sədri), M. Hacınski (Daxili İşlər naziri), X. Xasməmmədov (Ədliyyə naziri), M. Rəfiyev (İctimai Təminat və Səhiyyə naziri).

Müsavatçılar 1920-ci il Aprelin 27-dək Azərbaycanda dövlət quruculuğunda ciddi rol oynamış, bütün bacarıqlarını bu işə sərf etmişlər.

MÜSAVAT PARTİYASININ ÜÇÜNCÜ BAŞQANI: KƏRİM ODƏR

Kərim İbadulla oğlu Odər 1901-ci ildə Bakıda anadan olub. Bakı Ticarət Litseyini bitirdikdən sonra, Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti (1918-1920) dövründə Xarici İşlər Nazirliyində özəl Qələm müdirliyi vəzifəsində çalışıb və o zaman Xarici İşlər naziri olan Nəsib bəy Yusifbəyli ilə yaxın münasibətdə olub. Həmin illərdə Kərim Odər gündüzlər işləyir, gecələr isə İqtisad fakültəsində təhsilini davam etdirirdi. 1920-ci il 27 aprel işğalından sonra Kərim Odər bir müddət Xarici İşlər nazirliyindəki işində çalışıb, lakin sonradan bolşeviklərin terror rejimi ilə ölkəni idarə etdiklərini görüb Azərbaycanı tərk etmək məcburiyyətində qalıb. Üç ilə qədər Tiflisdə qalan Kərim Odər burada iqtisad fakültəsini bitirib, bolşeviklərin əlinə keçməmək üçün Batuma qaçaraq oradan Türkiyəyə keçib. Bir müddət ticarətlə məşğul olan Kərim Odər, Türkiyə vətəndaşlığını qəbul etdikdən sonra Osmanlı Bankında yeddi ilə qədər işləyib, müdir müavini olub, Mərkəzi Bankda işə qəbul edilib. Son iş yeri Sumerbank Ümum Müdirliyində Bankaçılıq və Kredi İşlər Müdirliyində müşavir olan Kərim Odər 1966-cı ilə təqaüdə çıxıb.

Kərim Odər rus, fransız dillərini sərbəst, fars, alman və ingilis dillərini isə orta dərəcədə bilirdi. Kərim Odər bir müddət Müsavat Partiyasının rəhbərliyində yer alıb, Partiya Məclisi başqanı olub, eyni zamanda Azərbaycan Kültür Dərnəyinin Fəxri Başqanı adını alıb. 1976-cı ildə Azərbaycan Milli Mərkəzinin Başqanı Əbdülvahab Yurdsevərin vəfatından sonra Mərkəz Başqanlığı da Kərim Odərə tapşırılıb.

Kərim Odərin "Azərbaycan" dərgisində və digər mətbu orqanlarda çoxlu sayda məqalələri, yazıları vardır. Ən dəyərli "Azərbaycan ekonomisi" və "Azərbaycan" adlı əsərləri böyük maraq doğurur. Kərim Odər böyük zəhmətlə yazıb çapa hazırladığı "Azərbaycan" kitabının çapını görə bilmədi. Daha doğrusu Türkiyədə bu kitabın "Milli bir Kültür Politikasına qovuşulmamış olması" nəşri gecikdirirdi. Kərim Odər 1981-ci ilin 19 noyabrında vəfat edib.

MÜSAVAT PARTİYASININ DÖRDÜNCÜ BAŞQANI: MƏHƏMMƏD AZƏR ARAN

Məhəmməd Azər Aran 1911-ci ildə Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində anadan olub. Atası və bütün qohumları Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin qurduğu Azərbaycanın istiqlal və hürriyyətə qovuşmasını, Azərbaycan Milli Cumhuriyyətinin qurulmasını istəyən Milli Müsavat Xalq Partiyasına mənsub olub. M. Azər Aran gənc yaşlarından kommunistlərin Azərbaycanda törətdiyi ölümləri, cinayətləri gördüyü üçün mövcud rejimə dərindən nifrət edib.

1920-ci ildə məktəbi bitirdikdən sonra M. Azər Aran Türkiyəyə getmək qərarına gəlir. Sərhədi keçərkən Əli Aran adlı bir riyaziyyat müəllimi ilə tanış olur, birlikdə İrana, oradan isə Türkiyəyə gəlirlər. Azər Aran İstanbulda əsgəri tibb fakültəsini bitirib. İstanbulda olarkən Azərbaycan Milli Qurtuluş hərəkatının böyük ideoloqu M. Ə. Rəsulzadə ilə yaxından tanış olub. Sonradan nevrologiya sahəsində ixtisas alaraq mütəxəssis həkim kimi fəaliyyət göstərən, polkovnik rütbəsinə qədər yüksələn Azər Aran Əsgəri xəstəxanalarda Baş həkim olub, sonrakı illərdə öz arzusu ilə təqaüdə çıxıb.

Azər Aran Tibb fakültəsinin üçüncü kursunda oxuyarkən, M. Ə. Rəsulzadə və bir çox siyasi mühacirlər Türkiyədən getmək məcburiyyətində qaldılar. Elə həmin vaxtdan (1931-ci ildən - N.Y.) Azər Aran bir çox dostları ilə Azərbaycan istiqlal davasının fəalları olaraq, ciddi işlər görürlər. Avropadan göndərilən "İstiqlal", "Qurtuluş" kimi mətbuat vasitələrini alıb lazımi ünvanlara çatdırır, milli mətbuata xəbərlər, müxtəlif yazılar hazırlayırlar. Beləliklə, Müsavat Partiyasının və Azərbaycan Milli Mərkəzinin üzvü olurlar. Özü sonradan səmimiyyətlə etiraf edərmiş: "Biz daha gənc olmamış böyük yüklə yükləndik". Azər Aran Sivasda (Türkiyədə şəhər - N. Y.) Əsgəri xəstəxanada Baş həkimlik edərkən, Türkiyə Anıtlar Dərnəyinin də üzvü olub, O, Qazi Bürhanəddinin məzarını tikdirib.

Azər Aran 1949-cu ildən fəaliyyət göstərən Azərbaycan Kültür Dərnəyinin işində də yaxından iştirak edirdi. Ömrünün sonlarında ağır xəstəlik keçirən Azər Aran uzun illər çalışıb işini yürütdüyü Azərbaycan davasının ana Vətən Azərbaycanda qələbəsini gördü. On bir ilə yaxın Başqanı olduğu Milli Müsavat Xalq Partiyasının 1992-ci ildə Azərbaycanda bərpası onu çox sevindirdi. Böyük milli mücahid Azər Aran 1993-cü il aprelin 8-də Ankarada 82 yaşında vəfat edib və "Qarşıyaxa" məzarıstanlığında dəfn edilib.

MÜSAVAT PARTİYASININ SOVET HAKİMİYYƏTİNƏ QARŞI MÜBARİZƏSİ

1920-ci ilin 27 Aprelindən - Azərbaycanın işğal günündən Müsavat Partiyası gizli fəaliyyətə başlayıb. M. Ə. Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə Mirzə Bala Məmmədzadə, Əbdülvahab Yurdsevər, Cəfər Cabbarlı, Məmməd Sadıq Quluzadə Məhəmməd Həsən Baharlıdan ibarət Müsavatın gizli "Ümumi Mərkəzi" yaradıldı.

"Gizli Müsavat" təşkilatı bolşevik işğalına qarşı etiraz xarakteri daşıyan bəyannamələri 28 May, 27 Aprel günlərində xalq arasında yayır, milli mübarizə ruhunu ölməyə qoymurdu.

1920-30-cu illərdə Azərbaycanda çoxlu sayda silahlı üsyanlar, kəndli qiyamlar izsiz ötüşməyərək hökumətini sarsıtmışdı.

Müsavat Partiyasının təbliğat işi çox güclü aparılırdı. Sovet hökumətinin Azərbaycandakı bütün işləri diqqətlə izlənilir, onların hər yalan şüarı Müsavat tərəfindən təkzib edilirdi. Orta və ali məktəblərdə güclü təbliğat işləri görülür, sovet hakimiyyətinin işğalçı məqsədi adamlara anladılırdı. Hər baxımdan güclü təbliğatçılar yetişdirmək üçün Müsavat gizli siyasi kurslar və məktəblər açırdı.

Müsavatçılara qarşı Sovet hökuməti amansız cəza sistemi tətbiq edirdi. M. Ə. Rəsulzadə bildirirdi ki, 1923-cü ilin avqustunadək iki min müsavatçı həbs edildi. Ümumilikdə isə, 1920-ci il aprelin 28-dən 1921-ci ilin avqustuna qədər Azərbaycanda 48 min adam qırmızı terrorun qurbanı olub.

Bütün bunlara baxmayaraq, müsavatçılar 30-cu illərin sonuna kimi Sovet hakimiyyətinə qarşı ölkə daxilində mübarizə aparıblar.

MÜSAVAT PARTİYASININ KONFRANSI, "YENİ PROQRAM ƏSASLARI"NIN QƏBUL EDİLMƏSİ

1936-cı ilin avqustunda Polşada, Varşava şəhərində Müsavat Partiyasının Konfransı keçirildi. Partiyanın rəsmi yığıncağına verilən 17 illik fasilədən sonra keçirilən bu konfransın böyük əhəmiyyəti vardı. Partiya lideri M. Ə. Rəsulzadə "Milli hərəkatda partiya fəaliyyəti" haqqında çıxış etdi. Konfransda partiyanın "Yeni Proqram Əsasları" qəbul edildi. "Yeni Proqram Əsasları"nda bir fikrə başlıca üstünlük verilirdi: Müstəqil Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətini rus istilasından qurtarmaq və onu qeydsiz-şərtsiz müstəqil bir dövlət halında yaşatmaq!

Yeni Proqram Əsasları müsavatçılığın tərifini belə müəyyənləşdirirdi: "Müsavatçılıq böyük Türk Kültürünə bağlı, milli, mədəni və insani dəyərləri mənimsəyən, hürriyyət, cumhuriyyət və istiqlal idealına sadiq Azərbaycan vətənsevərliyidir".

"Yeni Proqram Əsasları" Milli Təsanüdə cəmiyyətdə böyük ehtiyac duyulduğunu vurğulayaraq bildirirdi: "... Bu surətlə, müsavatçılıq, Milli Birlik və Təsanüdü əsas olaraq alır və hər türlü sinif və zümrə hakimiyyətini rədd edir".

MÜSAVAT PARTİYASININ II QURULTAYI

Müsavat Partiyasının II qurultayı 1919-cu ilin dekabrında keçirildi. (Qurultay dekabrın 2-dən 12-dək davam etmişdir). Respublikanın bütün bölgələrindən qurultayda 140 nümayəndə təmsil olunurdu. Qurultayı giriş sözü ilə M. Ə. Rəsulzadə açıb və partiyanın Mərkəzi Komitəsinin fəaliyyəti haqqında məruzə ilə çıxış edib. .

II qurultayda aşağıdakı qərarlar qəbul edilib:

1. Qafqaz konfederasiyası;
2. Denikin təhlükəsi;
3. Dağıstan məsələsi.

Qurultayda Partiya Proqramına baxılıb. 67 maddəlik Partiya Proqramı iki hissədən ibarət idi: Birinci hissə- Nəzəriyyə və uzaq məqsəd; İkinci hissə - Əməliyyə və yaxın məqsəd.

Proqramın birinci hissəsində göstərilirdi ki, əsas amalımız olan Azərbaycan İstiqlalını bütün namus və vicdanımızla qorumalıyıq.

Proqramın ikinci hissəsi aşağıdakı bölmələrdən ibarət idi:

1. Şəkli idarə;
2. Həqqi-əhliyyət;
3. İqtisad və maliyyə işləri;
4. Torpaq məsələsi;
5. İşçi məsələsi;
6. Ədliyyə məsələsi;
7. Ruhani idarəsi məsələsi;
8. Maarif məsələsi.

İkinci qurultayda M. Ə. Rəsulzadə yenidən Müsavat Partiyasının sədri seçilib.

MÜSAVAT PARTİYASININ İLK BAŞQANI MƏHƏMMƏD ƏMİN RƏSULZADƏ

Müsavat Partiyasının lideri və ilk Başqanı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1884-cü ildə yanvar ayının 31-də Bakı şəhərində ruhani ailəsində anadan olub. Atası Hacı Molla Ələkbər Rəsulzadə, anası Zal qızı Zinyətdir.

İlk tərbiyə və təhsilini ailəsi yanında alan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə sonradan texniki məktəbə daxil olub. M. Ə. Rəsulzadə 1902-ci ildə "Müsəlman Gənclik Təşkilatı"nı yaradıb, 1903-cü ildə isə onun ilk məqaləsi "Şərqi-Rus" qəzetində çap edilib. Sonradan "Həyat", "İrşad", "Tərəqqi" və başqa qəzetlərdə məqalələrlə çıxış edib, "İrani-Nou" (Tehran), "Açıq söz" (Bakı), İstanbulda yayınlanan "Yeni Qafqasiya" (1923-1928), "Azəri-Türk" (1928-1929), "Odlu Yurd" (1929-1931) və 1934-38-ci illərdə Berlində çap olunan "Qurtuluş" jurnalı və "İstiqlal" qəzetinin yaradıcısı olub. 1952-ci ildə M. Ə. Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə Ankarada "Azərbaycan" dərgisi nəşr edilib.

M. Ə. Rəsulzadənin jurnalist fəaliyyətindən başqa çoxlu sayda kitabları da çap olub.

1907-ci ilin sonlarında siyasi fəaliyyətinə görə təqib olunan M. Ə. Rəsulzadə 1908-1911-ci illərdə İranda çalışır, Səttarxan hərəkatında yaxından iştirak edir, 1911-ci ildə isə Rusiya səfirliyinin tələbi ilə İrandan çıxarılır.

1911-13-cü illərdə M. Ə. Rəsulzadə İstanbulda Türk ocağında çalışır, "Türk yurdu" dərgisində maraqlı məqalələrlə çıxış edir.

1913-cü ildə Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi ilə bağlı verilən ümumi bağışlamadan sonra M. Ə. Rəsulzadə Bakıya qayıdır və burada ciddi fəaliyyətə başlayır.

1918-ci ilin 28 Mayında Azərbaycan İstiqlalı elan olunandan sonra o, Azərbaycan Milli Şurasının sədri seçilir. 1918-20-ci illərdə Azərbaycanın demokratik dövlət quruculuğu prosesində M. Ə. Rəsulzadənin böyük rolu olub.

1920-ci ilin 27 Aprel işğalından sonra M. Ə. Rəsulzadə həbs edilib. O, Moskvaya aparılıb, bir müddət orada yaşayıb, az keçməmiş Müsavat Partiyasının tapşırığı ilə Leninqrada gedərək, oradan Finlandiyaya daha sonra Türkiyə ərazisinə keçib.

1922-ci ildən M. Ə. Rəsulzadə çətin və mürəkkəb hadisələrlə dolu mühacirət həyatını yaşayır. Müxtəlif illərdə o, Türkiyədə, Polşada, Almaniyada, Rumıniyada yaşayaraq Azərbaycan İstiqlalı uğrundakı mübarizəsini davam etdirib.

M. Ə. Rəsulzadə 1955-ci ilin mart ayında Ankara şəhərində dünyasını dəyişib. O, Əsri məzarıstanlığında dəfn edilib.

MÜSAVAT PARTİYASININ İKİNCİ BAŞQANI MİRZƏ BALA MƏMMƏDZADƏ

Müsavat Partiyasının ikinci Başqanı Mirzə Bala Məmmədzadə 1898-ci ildə Abşeronun Zirə kəndində balıqçı ailəsində anadan olub. 1907-ci ildə Bakıda yeddinci "Rus-tatar" məktəbinə daxil olub, 1914-cü ildə oranı bitirib. 1918-ci ildə o, Müsavat Partiyasının nəzdində yaranan "Gənclər cəmiyyəti"nin orqanı olan "Gənclər Yurdu"nun redaktorlarından biri idi. M. B. Məmmədzadə Azərbaycan Parlamentində stenoqrafçı iləyib, 1919-cu ildə Müsavatın ikinci qurultayında Partiyanın Bakı Komitəsinin üzvü seçilib.

1920-ci ilin 27 Aprel işğalından sonra yaradılan "Gizli Müsavat"a rəhbərlik M. B. Məmmədzadəyə tapşırılıb. M. B. Məmmədzadə istila rejiminə qarşı bütün qüvvəsi ilə mübarizə aparıb, eyni zamanda yaradıcı, elmi axtarışlarını da davam etdirib. 1922-ci ildə Bakıda onun "Azərbaycan türk mətbuatı" adlı kitabı nəşr olunub.

1923-cü ildə Müsavatın gizli nəşr etdiyi "İstiqlal" qəzetinin mətbəəsi aşkarlandıqda M. B. Məmmədzadə bir müddət gizlənib, daha sonra gizli şəkildə İrana keçib.

1927-ci ildə M. B. Məmmədzadə İstanbula köçərək "Azəri Türk", "Odlu Yurd" jurnalları ilə əməkdaşlıq edib. Bu illərdə onun "Azərbaycan misaqi-millisi"; "28 Mayıs İstiqlal Bəyannaməsinin təhlili" və "Ermənilər və İran" kitabları çap olunur. M. B. Məmmədzadə İstanbul Universitetinin hüquq fakültəsini də bitirib.

1931-ci ildə M. B. Məmmədzadə də M. Ə. Rəsulzadə və digər mühacirlərlə birlikdə Türkiyəni tərk edib Polşada yaşamaq məcburiyyətində qalır. 1938-ci ildə M. B. Məmmədzadənin "Milli Azərbaycan Hərəkatı" adlı tarixi kitabı çap olunur.

M. B. Məmmədzadə 1954-cü ildə "Amerikan Komitəsi"nin Münhendə açdığı SSRİ-ni Öyrənmə İnstitutunda fəaliyyət göstərir. Burada Elmi Heyət Başqanlığını edən M. B. Məmmədzadə İnstitutun hər il keçirdiyi elmi konfransların əsas təşkilatçılarından idi.

M. B. Məmmədzadə yazılarını Mirzə Bala Nuhoğlu, A. Kut, M. Məmmədzadə, M. B. Daşdəmir və Əli Kutluk imzaları ilə çap etdirib.

Mirzə Bala Məmmədzadə 1959-cu il martın 8-də İstanbulda vəfat edib.

MÜSAVATIN BEŞİNCİ BAŞQANI İSA QƏMBƏR

1985-ci ilin yanvarında İsa Qəmbər erməni Zori Balayanın "Ocaq" kitabına cavab olaraq "Çağırılmış bayatılar və yeni əfsanələr" əsərini yazır. Əldən-ələ gəzib, böyük rəğbətlə qarşılanan bu əsərin çapı uzun müddət mümkün olmur. Əsər ilk dəfə 1991-ci ilin mart ayında işıq üzü görür. Zori Balayanın fikirlərinin əsassız olduğunu zəngin faktlarla sübuta yetirən bu əsərin Azərbaycan tarixi elmində xüsusi yeri vardır.

MÜSAVAT PARTİYASININ QURULTAYLARI

BİRLƏŞMƏ QURULTAYI

Müsavat Partiyasının tarixində mühüm hadisə olan Birləşmə qurultayı 1917-ci ilin iyun ayının 17-də keçirilib. Həmin qurultayda M. Ə. Rəsulzadənin lideri olduğu Müsavatla N. Yusifbəylinin başçılıq etdiyi Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Partiyası birləşdilər.
İstiqlalımızın 1918-ci ildə qazanılması baxımından bu çox mühüm hadisə idi. Müsavatın Bakı və Bakı ətrafında, Türk Ədəmi - Mərkəziyyətin isə Gəncə və Gəncə ətrafında təsiri güclü idi. Hər iki partiyanın birləşməsi sayəsində istiqlal uğrunda yeni güclə mübarizəyə atılan Ümumazərbaycan partiyası yarandı. Hər iki birləşmiş partiya belə adlanırdı: "Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi Müsavat". Birləşmiş partiyaların ilk Mərkəzi Komitəsinə aşağıdakılar daxil idi: Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Məhəmməd Hacınski, Musa Rəfiyev, Mustafa Vəkilov, Nəsib bəy Yusifbəyli, Həsən bəy Ağayev, Şəfi bəy Rüstəmbəyov, Mirzə Məhəmməd Axundov.

MÜSAVAT PARTİYASININ I QURULTAYI

Müsavat Partiyasının ilk qurultayı 1917-ci il oktyabrın 26-dan 31-dək Bakıda keçirilirb. 1917-ci ilin iyununda "Müsəlman Demokratik Partiyası Müsavat"la "Türk Ədəmi-Mərkəziyyət"in Birləşmə qurultayından sonra bu ilk rəsmi toplantı idi. Bu qurultayda "Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi Müsavat" öz proqramını elan etdi.

Qurultay 76 maddədən ibarət partiyanın yeni Proqramını qəbul etdi. Partiyanın proqramında bu məsələlərə üstünlük verilmişdi: 1. Dövlət və muxtariyyət. 2. Milli məsələlər. 3. Dini məsələlər. 4. Həqqi əhliyyət. 5. İqtisad və maliyyə işləri. 6. Torpaq məsələsi. 7. İşçi məsələsi. 8. Ədliyyə məsələsi.

Proqramda Rusiyada yaşayan bütün türk xalqlarına - Azərbaycan, Türküstan, Qırğızıstan və Başqırdıstan, İdil boyu ilə Krım tatarlarına məhəlli və milli muxtariyyətlər verilməsi göstərilirdi.

Böyük öndər M. Ə. Rəsulzadə məhz həmin qurultayda sonralar mübarizə şüarımıza çevriləcək fikri söyləmişdi: "Milli istiqlala malik olmayan bir millət, hürriyyət və mədəniyyətini də hifz edə bilməz. İnsanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal!"

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ BAYRAĞI

Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağı haqqında ilk hökumət qərarı 1918-ci il iyunun 21-də verilib. Həmin qərar: Azərbaycan bayrağını qırmızı materialdan, üstündə ağ, aypara və qırmızı fonda ağ səkkiz guşəli ulduzun təsviri verilmiş bayraq kimi qəbul etmək.

Bu qərar qəbul edilərkən Azərbaycan hökuməti hələ Gəncə şəhərində yerləşirdi və Bakıda fəaliyyət göstərmək qeyri-mümkün idi. Azərbaycan hökuməti Bakıda yalnız sentyabrın 15-də - şəhər türk qoşunlarının köməyi ilə düşmən qüvvələrdən təmizləndikdən sonra fəaliyyət göstərə bildi.

Göründüyü kimi ilk dövlət bayrağımız qırmızı rəngdə, Türkiyənin dövlət bayrağı formasında olub.

Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin Bakıda fəaliyyətə başlamasından az sonra, bayrağımız haqqında ikinci qərar qəbul edildi.

"Milli bayraq haqqında Azərbaycan hökuməti qərarları dəftərindən 9 noyabr 1918-ci il tarixli çıxarış:

Eşidildi: Nazirlər Şurası sədrinin milli bayraq haqqında məruzəsi.
Qərara alında: Yaşıl, qırmızı və mavi rənglərdən, ağ aypara və səkkizbucaq ulduzdan ibarət olan bayraq milli bayraq hesab edilsin".

Milli bayrağımızdakı göy rəng türkçülüyü, qırmızı müasirliyi, yaşıl islam ideologiyasını ifadə edir.

Bayrağımızdakı göy rəng türkləşmək ideyası ilə bağlıdır. Türklərin göy rəngə üstünlük verməsi ilə bağlı müxtəlif izahlar da mövcuddur. Orta əsrlərdə islam dinində olan türkdilli xalqların yaşadığı ərazilərdə saysız-hesabsız qədim abidələr də tikilib və bu abidələrin əksəriyyəti göy rəngdə olub. Bu baxımdan göy rəng həm də simvolik məna daşıyır. Göy rəng həm də XIII əsrdə Elxanilər dövrünün əzəmətini, onların zəfər yürüşlərini əks etdirir.

Bayrağımızdakı yaşıl rəng islam dininə mənsubluğumuzu ifadə edir. Böyük mütəfəkkir Əli bəy Hüseynzadə "Qırmızı qaranlıqlar içində yaşıl işıqlar" əsərində yaşıl rəngin geniş izahını verib.

Milli bayrağımızdakı qırmızı rəng müasirləşməni, inkişafı əsas götürür. Məlum olduğu kimi XVIII əsrin sonlarında Fransa Burjua inqilabından sonra kapitalizmin inkişafı ilə bağlı Avropa ölkələrində böyük irəliləyişlər baş verib. Həmin dövrdə proletariatın kapitalizm quruluşuna qarşı mübarizəsi olub. Bu illərdə qırmızı rəng Avropanın simvoluna çevrilirdi. Ə. Hüseynzadə yazırdı: "Avropalaşalım, firəngləşəlim deyirsiniz. Lakin ey qare (ey oxucu), müraciətdən müraciətə fərq vardır. Biz avropalıların ədəbiyyatına, sənayelərinə, ümum və maariflərinə, kəşfiyyat və ixtiralarına müraciət etmək istəyiriz, özlərinə degil! Biz istəriz ki, islam ölkəsinə onların beyinləri, dimaqları girsin!"

Milli bayrağımızda qırmızı rəngin üzərində ortada aypara və səkkizguşəli ulduzun təsviri verilib. Aypara bir vaxtlar Bizans imperiyasının paytaxtı Konstontinopolun gerbi olub. Türklər 1453-cü ildə həmin şəhəri aldıqdan sonra həmin gerb Osmanlı imperiyası tərəfindən islam dininin bir rəmzi kimi qəbul edilib və həmin dində olan başqa xalqlara da keçib. (Bax: M. Əliyev. "Qobustan" jurnalı, 1989, N3).

Müxtəlif guşəli ulduzların təsvirlərinin izləri dünya sivilizasiyasının ən qədim məskəni hesab olunan Mesopotomiya ilə əlaqədardır. Ulduz təsvirlərinin yaranması astronomiya elmi ilə bağlıdır.

Böyük yazıçı C. Cabbarlı şerlərinin birində yazırdı:

Bu ay, yıldız boyaların qurultayı nə demək,
Bizcə belə söyləmək.
Bu göy boya, göy moğoldan qalma Bir türk nişanı
Bir türk oğlu olmalı.
Yaşıl boya islamlığın sarsılmayan İnamını ürəklərə dolmalı
Şu al boya azadlığın təcəddü, fərmanı,
Mədəniyyət bulmalı.

Azərbaycan Milli Qurtuluş Hərəkatının böyük ideoloqu M. Ə. Rəsulzadə 1918-ci ildə Azərbaycan Parlamentinin yığıncağında demişdi: "bizim qaldırdığımız bayrağın üç rəngi: türk milli mədəniyyətinin, müsəlman sivilizasiyasının və müasir Avropa demokratik əsaslarının simvoludur".

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT GERBİ

Qeyd edək ki, gerb polyak sözüdür, irs kimi təqdim olunur. Gerb, irs - sahibin, xalqın yaşadığı ərazinin, torpağının, təbiətinin, millətin adətinin, dilinin yığcam şəkildə təcəssümüdür. Gerblər müxtəlif qruplara bölünür: dövlət gerbi, torpaq gerbi, quberniya gerbi, nəsil gerbləri və s.

1919-cu ilin noyabrında Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin gerbinin təsviri üçün müsabiqə təyin edildi. (Müsabiqəyə 1920-ci il mayın 30-da yekun vurulmalı idi, lakin həmin ilin 27 Aprelində Azərbaycan işğal edildi).

Dövlət gerbimizin təsviri belədir: çevrə formasında olan qalxanın üzərində dairəvi göy, qırmızı və yaşıl rəngin fonunda səkkiz guşəli ulduz verilib. Ulduz təsvirinin mərkəzində isə Odlar Yurdunun simvolu olan od atəşi öz əksini tapıb. Xarici işğalçılara qarşı Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq simvolu kimi verilən çevrə formalı qalxan aşağıdan sünbül və dəfnə ağacı budaqları ilə əhatə olunaraq bir-birinə lent vasitəsi ilə bağlanıb.

Gerbimizdəki səkkiz guşəli ulduz haqqında müxtəlif izahlar verilir. Bəzi tədqiqatçıların fikirlərində məsələyə dini akpektdən yanaçılır: səkkiz guşə cənnət sferasının rəmzidir, çünki cənnətin səkkizinci pilləsi cənnət ul-Alədir. Təsadüfi deyil ki, riyaziyyatda da 8 sonsuzluq, yəni əbədi inkişafın göstəricisidir. Şumer əsatirində Tufan 7 gün 7 gecə davam edib və 8-ci gün Günəş Allahı Utu Torpağa istilik göndərib.

Dövlət gerbimizdəki səkkiz guşə ilə bağlı başqa bir izahda isə bildirilir: Ay (qəməri) təqvim islam ölkələrində geniş istifadə olunurdu. Ay təqvimində tarixdə "Türk dövrü" kimi qalmış bir təqvim yaradılıb. Ay fazalarının təkrarlanması müddətinə uyğunluq üçün təqvimdə hər səkkiz ildə üç dəfə (2, 5 və 7-ci illərdə) ilin axırıncı ayı olan Zülhəccəsinə 30-cu gün əlavə edilirdi.

Beləliklə, "Türk dövrü" kimi tanınan bu təqvim dəqiqliyinə görə fərqlənirdi. Sonralar "Türk dövrü" təqvimini yenidən təkmilləşdirərək hər 126 ildən bir səkkizillik dövrün axırıncı dövründəki 7-ci il zamanı Zülhəccəni 29 sutka saxlamaqla dəqiqliyi 1290-cı ildə bir sutkaya qaldırıb və bu təqvimdən XVI əsrdən Türkiyədə istifadə edilib.

Çox güman ki, əsası Osman Qazi tərəfindən qoyulmuş türk imperatorluğunun bayrağındakı Ay hilalı yanındakı səkkizbucaqlı dövlətin vaxt ölçüsü cədvəlinə rəmzi işarədir (Bax: Ə. Ətayi. "Təqvimlər keçmişdə və bu gün". "Elm", 1998, N1).

Bəzi izahlarda isə səkkiz guşəli ulduz "Odlar Yurdu"nun səkkiz hərflə yazılışına işarədir. Böyük yazıçı C. Cabbarlı yazırdı: "Səkkiz künclü şu ulduz səkkiz hərfli Od yurdu". ***

MÜSAVATIN MÜHACİRƏTDƏKİ FƏALİYYƏTİ

Müsavat Partiyasının mühacirətdəki fəaliyyət tarixi 1922-ci ilin sonu, 1923-cü ilin əvvəlindən başlayır. Bu illərdə Azərbaycan Milli Qurtuluş Hərəkatının böyük ideoloqu M. Ə. Rəsulzadə Sovetlər Birliyindən gizli olaraq İstanbula gəlmişdi. İlkin olaraq Müsavatın Xarici Ölkələr Bürosunu yaradan M. Ə. Rəsulzadə, 1924-cü ildə Milli Mərkəz təşkil edib, müsavatçı olmayan siyasətçiləri də bir təşkilat halında birləşdirdi. Tezliklə bütün Sovetlər Birliyini həyəcana gətirən "Yeni Qafqasiya" jurnalını nəşr etdi. Az müddət içərisində M. Ə. Rəsulzadənin "Azərbaycan Cumhuriyyəti, keyfiyyəti-təşəkkülü, indiki vəziyyət" əsəri çap olundu.

Azərbaycan Milli Mərkəzi bu tərkibdə idi: 1. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə; 2. Xəlil bəy Xasməmədov və Mustafa Vəkilov; 3. Əbdüləli bəy Əmircanov; 4. Əkbərağa Şeyxülislamov.

Müsavat Partiyasının Xarici Bürosu belə tərkibdə idi: 1. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə - sədr; 2. Mirzə Bala Məmmədzadə - katib; 3. Xəlil bəy Xasməmmədov - xəzinədar; 4. Şəfi bəy Rüstəmbəyov - büro üzvü; 5. Mustafa Vəkilov - büro üzvü; 6. Məmməd Sadıq Axundzadə - üzv; 7. Abbasqulu Kazımzadə - üzv.

Azərbaycan Milli Mərkəzi və Xarici Büro bolşeviklərə qarşı mübarizə planı hazırlayır, müxtəlif yollarla, Azərbaycana təbliğat vasitələri, ədəbiyyatlar göndərirdilər.

MÜSAVATÇILARIN MƏTBU ORQANLARI

Azərbaycan Milli Qurtuluş hərəkatının böyük ideoloqu M. Ə. Rəsulzadənin və imanlı, məfkurəli müsavatçıların istiqlal tariximizdə gördüyü ən böyük xidmət Azərbaycanın azadlığı və müstəqilliyi davasını elmi və sistemli şəkildə aparan mətbuat orqanlarını yaratmasıdır.

Müsavatçılar müxtəlif illərdə, ayrı-ayrı ölkələrdə aşağıdakı mətbuat orqanları yaratmışlar:

- "Yeni Qafqasiya" jurnalı, 1923-cü ildən 1928-ci ilə qədər nəşr edilib. Iurnal Türkiyədə, İstanbulda çap olunurdu;
- "Azəri Türk" jurnalı, 1928-ci ildən 1929-cu ilin əvvəllərinə qədər nəşr edilib. Jurnal Türkiyənin İstanbul şəhərində çap olunurdu;
- "Odlu Yurd" jurnalı, 1929-cu ildən 1931-ci ilə qədər nəşr edilib. Iurnal Türkiyənin İstanbul şəhərində çap olunurdu;
- "Bildiriş" qəzeti 1930-cu ilin avqustundan 1931-ci ilə qədər İstanbulda nəşr olunurdu;
- "Azərbaycan Yurd Bilgisi" jurnalı, 1932-ci ildən İstanbulda Bürhanəddin mətbəəsində çap olunurdu. Iurnalın çapı 1934-cü ilə qədər davam edib;
- "İstiqlal" qəzeti, 1932-ci ilin yanvarın 10-dan Berlində çap olunub;
- "Qurtuluş" jurnalı 1934-cü ilin noyabr ayından Berlində çap olunurdu. Aylıq məcmuə olan "Qurtuluş" 1938-ci ilə qədər nəşr edilib;
- "Müsavat Bülleteni" 1936-cı ilin sentyabrından Polşada nəşr edilib. Partiyanın çox nəzəri problemləri, ideoloji istiqamətləri ilə bağlı yazılara üstünlük verib;
- "Azərbaycan" jurnalı öz nəşrinə 1952-ci ilin aprelin 1-dən Ankarada başlayıb. Hazırda nəşrini davam etdirməkdədir;
- "Yeni Müsavat" qəzeti, 1989-cu ilin dekabrından təşkilatın orqanı kimi nəşrə başlayıb, hazırda isə müstəqil ictimai-siyasi qəzet kimi çap olunur;
- "Müsavat" jurnalı, 1993-cü ildən nəşrə başlayıb, 1936-cı ildə çap edilən "Müsavat Bülleteni"nin davamı kimi fəaliyyət göstərir. Hal-hazırda maliyyə problemi ilə əlaqədar çapını dayandırıb. Müsavat Partiyasının tarixi-siyasi jurnalıdır.

YENİ MÜSAVATÇILARIN AZƏRBAYCANDA FƏALİYYƏTİ

1989-cu ilin oktyabr ayının 24-də "Azərbaycan Milli Demokrat Yeni Müsavat Partiyası" (AMDP) yaradıldı. Təsis yığıncağında partiyanın 1936-cı ildəki Yeni Proqram Əsasları cüzi dəyişikliklə fəaliyyət proqramı kimi qəbul edildi.

AMDP "Yeni Müsavat"ın rəhbərliyi ümumi katiblik əsasında işləyirdi və aşağıdakı beş katiblə təmsil olunurdu: Əhməd Rza, Niyazi İbrahimli, Bəxtiyar Tuncay, Mənsur Əlisoy, Rauf Arifoğlu (Şenol). 1989-cu ilin dekabrından təşkilatın orqanı kimi "Yeni Müsavat" qəzetinin ilk sayı çapdan çıxdı.

1990-cı ilin iyunun 29-da AMDP Yeni Müsavatın səlahiyyətli I konfransı keçirildi. 1990-cı ilin dekabrın 21-də Bakıda AMDP "Yeni Müsavat"ın Baş Şurasının iclasında partiyanın adının dəyişdirilməsi məsələsinə baxılıb. 1991-ci ildə Gəncədə AMDP "Yeni Müsavat"ın I qurultayı keçirilib. Qurultay gündəlik üzrə müvafiq qərarlar qəbul edib, partiyanın adı isə "Azərbaycan Milli Müsavat Partiyası" kimi təsdiq edilib.

Partiyanın Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 7 üzvü müəyyənləşib və N. Nəsibzadə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri seçilib.

1992-ci ilin martında Müsavat Partiyasının Bərpa Mərkəzi Türkiyədəki Azərbaycan mühacirətinin nümayəndələri tərəfindən tanınıb və ona Müsavat Partiyası adından çıxış etmək səlahiyyəti verilib. İsa Qəmbərin Başqanlığında qurulan Bərpa Mərkəzinin səmərəli fəaliyyəti nəticəsində Bakının 11 rayonunda, Naxçıvan Muxtar Respublikasının 3 rayonunda, bütövlükdə isə 54 şəhər və rayonlarda bərpa büroları yaradılıb.

Müsavat Partiyasının bərpa olunmasının yekunu olaraq təşkilatın III (Bərpa) quraltayının keçirilməsi qərarlaşdırılıb.

MÜSAVAT PARTİYASININ III (BƏRPA) QURULTAYI

Müsavat Partiyasının III (Bərpa) Qurultayı 1992-ci il noyabrın 7-də Bakıda Respublika sarayında keçirilib. Qurultay iştirakçıları əvvəlcə Azərbaycanın Dövlət Himnini dinlədilər. Qurultayı Bərpa Mərkəzinin Başqanı və Azərbaycan Milli Məclisinin sədri İsa Qəmbər və Milli Müsavat Xalq Partiyasının Baş katibi Ə. Qaraca açdılar. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Ə. Elçibəydən sonra Ə. Qaraca və İ. Qəmbər çıxış etdilər. Sonra Partiyanın proqram sənədi qəbul edildi. Qurultay Müsavatın müxtəlif dövrlərdə ayrı-ayrı adlarla mübarizə apardığını nəzərə alıb, birdəfəlik Müsavat Partiyası adlandırılmasını məqsədəuyğun hesab etdi. Gizli səsvermənin yekunları əsasında İ. Qəmbər əksəriyyət səslə Müsavat Partiyasının Başqanı seçildi.

MÜSAVAT PARTİYASININ IV QURULTAYI

1995-ci ilin noyabr ayının 18-də Müsavat Partiyasının tarixi IV qurultayı keçirildi. Böyük maraqla keçirilən qurultayın gündəliyində aşağıdakı məsələlər dururdu:

1. Ana Torpaq və Doğru Yol Partiyalarının Müsavatla birləşməsi haqqında.
2. Müsavat Partiyası Başqanının hesabat məruzəsi və partiyanın qarşısında duran vəzifələr haqqında.
3. Müsavat Partiyası MNTK-nın hesabatı.
4. Partiyanın Nizamnaməsinə əlavələr və dəyişikliklər haqqında.
5. Təşkilati məsələlər:

a) Partiyanın Başqanının seçilməsi;
b) Rayon (şəhər) təşkilatı sədrlərinin məclis üzvü səlahiyyətlərinin təsdiqi və Məclisin sərbəst üzvlərinin seçilməsi.

6. Cari məsələlər.

Partiyanın IV qurultayında Azərbaycanda ilk dəfə iclasları yetərsayın üçdə biri olduqda səlahiyyətli sayılması haqqında qərar qəbul edilib, qurultay nümayəndələrinin əksəriyyəti tərəfindən "50+1" prinsipli kvorum qaydasının sovet totalitarizminin qalığı və müasir demokratiyaya zidd olduğu bildirilib.

Qurultay Müsavat Partiyası Başqanının hesabat məruzəsini dinləyərək respublikanın ictimai-siyasi vəziyyətini və ötən qurultaydan bəri partiyanın fəaliyyətini müzakirə edərək qətnamə qəbul edib.

Qurultayın ikinci iş günündə İ. Qəmbər böyük səs çoxluğu ilə yenidən Müsavat Partiyasının Başqanı seçilib.

MÜSAVAT PARTİYASININ V (PROQRAM) QURULTAYI

Müsavat Partiyasının V (Proqram) Qurultayı 1997-ci il oktyabr ayının 25-də keçirilib. Qurultayda Müsavat Partiyasının Başqanı İsa Qəmbər əsas məruzə ilə çıxış edib.

Qurultayda Müsavat Partiyasının qarşıdakı dövr üçün yeni proqramı qəbul edilib. Proqram aşağıdakı bölmələrdən ibarətdir:

I. Azərbaycanın istiqlal amalını gerçəkləşdirən Müsavat;
II. Müsavatçılığın təməl prinsipləri.
III. Gələcək Azərbaycan.
IV. Keçid dövrünün problemləri.
V. Müsavatın fəaliyyət prinsipləri və metodları.

Partiyanın V (Proqram) Qurultayında Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti münasibəti ilə xalqa müraciət və digər sənədlər qəbul edilib.

MÜSAVAT PARTİYASININ VI (PROQRAM) QURULTAYI

Müsavat Partiyasının VI (Proqram) Qurultayı 2001-ci ilin mayında keçirilib. Qurultayda Müsavat Partiyasının Başqanı İsa Qəmbər əsas məruzə ilə çıxış edib.Qurutayda ilk dəfə olaraq Pariyanın seçkili orqanlarında qadınlara 25% -lik kvota ayrılıb. Nizamnamədə bir sıra dəyişiklilər edildi. Partiyanın katiblik institutu müavinliklə əvəz olundu. Dəyişikliklərdən biri də partiyanın qurultaylarının əvvəlki kimi 2 ildən bir deyil 4 ildən bir keçirilməsi idi. Nizamnamə dəyişikliyində partiya başqanının yalnız 2 dəfə bu vəzifəyə seçilmək hüququ təsbit olundu. Eyni qayda digər rəhbər vəzifələrə də şamil edildi.

İsa Qəmbər səs çoxluğu ilə yenidən Müsavat Partiyasının başqanı seçilib.

Müsavat Partiyasının komissiyaları

1. Demokratiya və insan haqları komissiyası- sədr:
2. Qanunvericilik və hüquq komissiyası - sədr: İsaxan Aşurov
3. İqtisadi və sosial siyasət komissiyası - sədr: Qubad İbadoğlu
4. Məcburi köçgünlərin hüquqlarının müdafiəsi komissiyası - sədr: Qalabəy Ağalarov
5. Müsavat Partiyası insan hüquqlarının müdafiəsi komissiyası - sədr: Mirbaba Babayev
6. Müsavat irsi və milli müdafiə komissiyası - sədr: Sabir Məmmədli
7. Yerli özünü idarəetmə komissiyası - sədr: Ehtiram Əliyev
8. Tibb komissiyası - sədr: Adil Qeybulla
9. Din komissiyası - sədr: Altay Göyüşov
10. Elm və texnika komissiyası - sədr: Əlisa Şükürlü
11. Təhsil komissiyası - sədr: Rafiq İsmayılov
12. Milli münasibətlər komissiyası - sədr: Rasim Musabəyov
13. Ermənistan və Azərbaycan münasibətlərinin həlli komissiyası - sədr: Rauf Səlimbəyli
14. Xarici siyasət vəmilli təhlükəsizlik məsələləri üzrə komissiya - sədr: Elxan Mehdiyev
15. Analitik mərkəz - sədr: Hikmət Hacızadə
16. Mədəniyyət komissiyası - sədr: Aypara Rüstəmova
17. Dünya Azərbaəcanlıları ilə iş komissiyası - sədr: Şövkət Tağızadə
18. Demoqrafiya komissiyası - sədr: Lətifə Həsənova