Tereqqi.tk

“The ekonomist” Atatürkü müdafiə etdi

Sahib — Sat, 27 Sep 2008 09:10:49 +0000

Ingiltərənin ən prestijli dərgisi olan “The ekonomist” ermənilərin yalandan uydurduğu “soyqırıma” aydınlıq gətirib. Indiyə qədər ermənilər bütün dünyada, türklərin Irəvanda minlərlə ermənini öldürməsi ilə bağlı təbliğat aparır və ağıllarına gələn təzminatı tələb edirlər Lakin adıçəkilən dərgi ermənilərin yalanını çıxardı. Belə ki, dərginin sonuncu sayında dərc edilən “Dost və düşmən” məqaləsində Türkiyənin xilaskarı,

böyük Atatürkün birinci dünya savaşında əsgərlərinə verdiyi əmrdən söhbət açılıb: “Müasir Türkiyənin atası Kamal Atatürk, birinci dünya savaşında və sonradan yüzlərlə erməni qadınını və uşağının həyatını xilas etdi. Osmanlı əsgərlərinə uşaqlara və qadınlara toxunmamaq, onlara kömək etmək tapşırılmışdı. Indiyə qədər açıqlanmayan və hər bir türkə sürpriz olacaq bu faktları ardıcıl olaraq çap edəcəyik”.

Kerimovun qızı BMT səfiri oldu

Sahib — Mon, 22 Sep 2008 16:36:02 +0000

Özbəkistan Respublika başçısı İslam Kerimovun böyük qızı Gülnara Kerimova, Özbəkistanın Cenevredəki Birləşmiş Millətlər Təşkilatında(BMT) Səfiri oldu. Özbəkistan Xarici işlər nazirliyinə istinadən yerli mətbuatda yer alan xəbərdə, Gülnara Kerimovanın, Sentyabrdan etibarən ölkənin BMT-dəki Səfiri vəzifəsinə təyin edildiyi bildirildi.Daha əvvəl Özbəkistanın Rusiya və New Yorkdakı BMT-nin daimi səfirliklərində vəzifə alan Kerimova,

ən son Fevral 2008-də Beynəlxalq Əməkdaşlıq və Mədəni İşlərdən məsul Xarici işlər Nazirinin Köməkçisi vəzifəsinə gətirilmişdi.

Ölkədə mədəni sahədəki fəaliyyətləri ilə diqqətləri üzərinə çəkən Kerimova, mədəni və sənət sahəsində fəaliyyət göstərən "Fond Forum Vəqfinin" başçısı vəzifəsini icra edir.

Məscidlərə qarşı hücumlardan sonra...

Sahib — Sun, 21 Sep 2008 17:46:40 +0000

Bolqarıstanda Türklərin qurduğu MRF partiyası, ölkədə son günlərdə məscidlərə qarşı edilən hücumların ardından bir bəyannamə nəşr edərək Bolqarıstanda dinlər arasındakı xoşgörünün süni olduğunu bildirdi.MRF üzvü millət vəkili Əhməd Ağılanın, parlamentdə etdiyi çıxışında, "Yüzlərlə il burada digər dini qruplarla yaxşı yaşadıq.

Ancaq belə iyrənc hücumlar Bolqarıstanda dini xoşgörünün böyük nisbətdə süni olduğunu göstərdi." dedi.

Pleven və Yambolda məscidlərin divarlarına nifrət sözləri və xaçlar yazılıb çəkildiyini söyləyən Usein, Kazanlak şəhərində isə bir məscidin yandırıldığını ancaq heç kimin həbs olunmadığını ifadə etdi.

Bolqarıstanda Müsəlmanlar parlamentdə nümayəndələri olmasına baxmayaraq ictimai həyatda davamlı ayrı-seçkilikçiliklə qarşılaşır. MRF, Bolqarıstanda koalisiya hökumətinin üç ortağından biridir

Qazaxıstan: keçmişini bilməyən millətin gələcəyi də yoxdur

Sahib — Sat, 21 Jun 2008 08:00:02 +0000

Müstəqilliyini əldə etdikdən sonra Qazaxıstan öz tarixinin şanlı səhifələrini yenidən araşdırmağa başlayıb.
Bu məqsədlə 2004-cü ildə Prezident Nursultan Nazarbayevin sərəncamı ilə hazırlanan "Mədəni Miras Proqramı" çərçivəsində həyata keçirilən tədbirlər diqqəti cəlb edir. Vaxtilə Türküstan və Altay çöllərindən başlayaraq, Balkanlar və

Misir də daxil olmaqla böyük bir ərazidə hökmranlıq edən qazaxların ulu əcdadlarının qəhrəmanlıqlarının yetişməkdə olan nəslə çatdırılması və onlarda milli şüurun artırılması yönündə görülən işlər ölkənin hər yerində böyük coşqunluqla qarşılanıb. Təsadüfi deyil ki, Prezident Nursultan Nazarbayev qazaxların gələcəkdə əldə edəcəkləri uğurların onların öz şanlı tarixlərindən ibrət götürmələrindən asılı olacağını xüsusi vurğulayaraq: "Əgər biz keçmişimizi sevə-sevə öyrənməsək və əcdadlarımızın qəhrəmanlıq səhifələrini ruhən yenidən onlarla birgə yaşamasaq, onda heç vaxt inkişaf etmiş millətlər sırasında öz yerimizi tuta bilməyəcəyik. Keçmiş yenidən öyrənilməzsə, gənc nəsil milli şüurdan və milli mənlikdən uzaq düşərək gələcəyi olmayan müti insanlara çevriləcək. Keçmişi olmayan millətin gələcəyi də yoxdur", - deyib. Məhz Nazarbayevin təşəbbüsü ilə həyata keçirilən "Mədəni Miras Proqramı" çərçivəsində qazax xaqının böyük oğlu, məşhur sərkərdə və dövlət xadimi, hazırda məzarı Şamda (Dəməşq) olan Sultan Baybarsın xatirəsi əbədiləşdirilməyə başlanıb. Bu məqsədlə Baybarsın Şamdakı məzarı üzərində möhtəşəm bir abidə ucaldılması üçün Suriya ilə razılıq əldə edilib. Eyni zamanda Misirin paytaxtı Qahirədəki Sultan Baybars camisi də yenidən restavrasiya edilir. Buna paralel olaraq, qazaxların türk kökənli olduqları və tarix səhnəsində 20-ci əsrin 20-ci illərinə kimi (bolşevik istilasına qədər) türk olaraq tanındıqları barədə yetişməkdə olan nəslə ətraflı məlumatlar verilməkdədir. Məhz bu çərçivədə Nazarbayev qardaş Türkiyə ilə əlaqələrin daha da inkişaf etdirilməsinə xüsusi önəm verir. İki ölkənin etnik yöndən eyni kökənli olmasını gənclərə daha dərindən aşılamaq və onlarda türk milli şüurunun daha da formalaşdırılması məqsədi ilə ölkənin paytaxtı Astananın mərkəzindəki ən mənzərəli yerlərindən birində türk dünyasının ən böyük tarixi simalarından olan görkəmli sərkərdə və dövlət xadimi Mustafa Kamal Atatürkün abidəsinin ucaldılması nəzərdə tutulub. Bundan əlavə, adıçəkilən proqramda nəzərdə tutulanlara uyğun olaraq, qazax və eləcə də bütün türk xalqlarının mənəvi, mədəni və ruhi həyatında əvəzedilməz bir iz buraxan və bəşəriyyətə türklərin bəxş etdiyi ən böyük simalardan biri olan Əhməd Yasəvinin türbəsi yenidən qurulub və nəticədə o bütün dünya türklərinin ən müqəddəs ziyarətgahlarından birinə çevrilib. Qazaxların dünya tarixində vaxtilə ən möhtəşəm sivilizasiyalardan birini qurduqlarını sübuta yetirən onlarla sənət incisi var. Hazırda YUNESKO-nun mədəni irsin qorunması siyahısında Qazaxıstana aid olan 10 möhtəşəm sənət əsərinin adı var. Bunların içərisində eramızdan 2500 il əvvələ aid edilən altun əlbisəli (geyimli) adama aid qızıl-zinət əşyaları da var. Bu zinət əşyaları bu gündə onu görənləri heyrətə salaraq qazaxların vaxtilə nə qədər böyük bir intibah dövrü yaşadıqlarını bir daha sübut edir. Ölkədə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı üzə çıxarılan qədim incəsənət əsərləri dünyanın müxtəlif muzeylərində nümayiş etdirilib və qazax xalqına böyük şöhrət qazandırıb.

Qazaxıstan Milli Bankı Çingiz xan sikkəsi buraxıb

Sahib — Sat, 14 Jun 2008 10:12:45 +0000

Qazaxıstan Milli Bankı "Böyük sərkərdələr" seriyasından Çingiz xan sikkəsi buraxıb. APA-nın Qazaxıstan xəbər agentliklərinə istinadən verdiyi məlumata görə, sikkənin bir tərəfində Çingiz xan qoşunların əhatəsində at üstündə təsvir olunub. Sikkə 925 əyarlı gümüşdən hazırlanıb, çəkisi 31,1 qram, dəyəri 100 təngədir.

Qurtuluş Savaşında azərbaycanlılar

Sahib — Tue, 10 Jun 2008 18:23:55 +0000

Türkiyənin Qurtuluş Savaşında Azərbaycan Türklərinin üstləndiyi rolu izah edən və TRT tərəfindən hazırlanan "Qurtuluş Döyüşündə Azərbaycanlılar" sənədlifilmin çəkilişləri tamamlandı.Türkiyənin 1919-22-ci illər ərzində ölkəni işğaldan qurtarmaq üçün İstiqlal Mübarizəsində Azərbaycanın köməyindən bəhs edən 3 hissəli sənədli filmin montajı tamamlanıb.

"OLAYLAR"İA-ya verilən məlumata görə, Əbdülhəmid Avşar və Fiqen Baranoğlunun rejisorluğu ilə hazırlanan "Qurtuluş Savaşında azərbaycanlılar" filmi cari elin sentyabr ayından etibarən TRT kanallarında yayımlanacaq.

Üç hissəsi sənədli filmin birinci hissəsi Türkiyənin İstiqlal Müharibəsi başlamadan əvvəlki vəziyyəti, Azərbaycan-Türkiyə əməkdaşlığı, ikinci hissədə Azərbaycan Xalq cümhuriyyəti dövründə iki ölkə arasında müxtəlif sahələrdə olan əlaqələr, üçüncü hissədə isə Mustafa Kamal Atatürk və Nəriman Nərimanovun şəxsində iki qardaş ölkənin bir-biri ilə əlaqələrindən söhbət açılar.

Türkiyə əhalisinin etnik tərkibi açıqlanıb

Sahib — Sat, 07 Jun 2008 07:17:48 +0000

Türkiyə Milli Təhlükəsizlik Şurasının təlimatı ilə bir qrup alim ölkədəki etnik qruplarla bağlı raport hazırlayıb. Ərciyəz, Elazığ, Malatya və Fırat universitetlərinin müəllimləri tərəfindən hazırlanan raportda ölkə əhalisinin etnik tərkibi və hansı kökdən gəldiyinə dair dəqiqləşdirmələr aparılıb.

Türklər. Sənəddə bildirilir ki, türkmən, azəri, tatar, tərəkəmə, qaraçay, yörük, taxtaçı və digər türk soylarından gələn qruplar türkləri təşkil edir və sayları təxminən 50 milyondur. Türkləşmə mərhələsində olan digər etnik qrupların nümayəndələri də daxil edildikdə, bu say 55 milyona yüksəlir.
Kürdlər. Türkiyədə ikinci böyük etnik qrup isə kürdlərdir. Sayı 3 milyon olan bu qrupa zazalar da əlavə olunduqda kürdlərin sayı 12 milyon 600 mini ötür. Ancaq kürdlərin təxminən 2,5 milyonu ciddi şəkildə türkləşməkdədir və bəzi yerlərdə özünü kürd saymayanlara da rast gəlinir.
Çərkəzlər. Türkiyənin müxtəlif yerlərində yaşayan çərkəzlərin sayı təxminən 2,5 milyon nəfərdir. Ancaq onların 80%-i öz dilini unudub.
Gürcülər. Türkiyədəki gürcü mənşəli insanlar əsasən Ordu, Artvin, Samsun rayonları və Mərmərə bölgəsində məskunlaşıb. Onların əksəriyyəti gürcü dilini bilmir. Ancaq Gürcüstanın müstəqillik qazanmasından sonra bu insanlarda gürcülüyə meyl artıb.
Bosniyalılar. Adabazarı, İzmir və Manisa şəhərlərində məskunlaşmış bosniyalıların sayı təxminən 2 milyondur.
Albanlar. Türkiyədə albanların sayı 1 milyon 300 mini ötüb. Ancaq onların yarıdan çoxu türkləşib və ana dilini unudub.
Ərəblər. Türkiyədəki ərəblər əsasən Siirt, Mardin, Şırnak, Diyarbəkir, Şanlıurfa, Hatay, Adana və İstanbulda məskunlaşıb. Saylarının 870 min nəfər olduğu güman edilir.
Pomaklar. Bəzilərinə görə türk, bəzilərinə görə isə slavyan irqindən olan pomakların sayı təxminən 600 min nəfərdir və tamamilə türkləşiblər.
Lazlar. Türkiyənin Qara dəniz rayonlarının əksəriyyətinin əhalisi laz sayılsa da, bu, yanlışdır. Lazlar əsasən Rizə və Artvinin bir neçə kəndində yaşayır və sayları 80 min civarındadır.
Digər etnik qruplar. Türkiyədə yaşayan digər etnik qrupların sayı 1 milyondan çoxdur. Onların arasında ən böyüyü qaraçılardır. Qaraçıların 700 min nəfər olduğu güman edilir. Bundan başqa, Türkiyədə 60 min erməni, 20 min yəhudi, 15 min yunan, 13 min həmşin və az sayda süryani var.
Qeyd edək ki, 70 milyondan çox olan Türkiyə əhalisinin 85%-i sünni müsəlmandır. Bir hissəsi Güney Azərbaycan mənşəli olan ələvilərin (şiəliyin daha müasir qolu) sayı isə təxminən 11 milyon nəfərdir.

APA

Qaqauz Yerində hakimiyyət böhranı yaranıb

Sahib — Sat, 07 Jun 2008 06:46:51 +0000

Moldovanın Qaqauz Yeri muxtar bölgəsinin seçkili orqanı olan Xalq Topluşu üçüncü dəfə özünə sədr seçə bilməyib.Iclasda yetərsay olmadığından seçki növbəti dəfə təxirə salınıb. Muxtar regionun qanunvericilik orqanına keçirilən son seçkilərdən sonra cari ilin aprel ayının 30-da baş tutan ilk toplantıda sədrin seçilməsinə ilk cəhd göstərilsə də, Komrat şəhərinin meri

Nikolay Dudoğlu, Kommunist Partiyasının təmsilçisi Demyan Karaseni və "Ravnopravie" hərəkatının nümayəndəsi Sergey Çernev arasındakı mübarizədə qalibi müəyyənləşdirmək mümkün olmayıb. Böhran Xalq Topluşuna seçkilərdə yerlərin əhəmiyyətli hissəsini nəzarət altına almış Moldova Kommunist Partiyası və muxtariyyətin başqanı Mixail Formuzalı dəstəkləyən "Vahid Qaqauziya" hərəkatı arasındakı siyasi mübarizə nəticəsində ortaya çıxıb. Bir sıra müşahidəçilər böhranı rəsmi Kişinyovun muxtar bölgədə hakimiyyəti ələ almaq cəhdi kimi də dəyərləndirirlər.

APA

Makedoniya Türk Demokratik Partiyasının sədri deputat seçilib

Sahib — Wed, 04 Jun 2008 07:22:35 +0000

Makedoniya Türk Demokratik Partiyasının sədri parlament seçkilərində qalib gəlib.Ötən bazar günü keçirilən qalmaqallı növbədənkənar seçkilərdə türk icmasının ən az bir deputat yeri qazanması dəqiqləşib. TDP-nin VMRO partiyası ilə birgə yaratdığı "Daha yaxşı Makedoniya ittifaqı" seçki koalisiyasının səslərin 48 %-ni əldə edərək, qələbə qazanması partiyanın sədri Kənan Hasibin qanunvericilik orqanında təmsil olunmasını rəsmiləşdirib.

TDP sədri yeni hökumət koalisiyasının təşkilində türk icmasının da iştirak edəcəyini bildirib: "Yeni qurulacaq hökumətdə yerimiz olacaq. Makedoniya türklərinin problemlərini istər qanunvericilik orqanında, istərsə də hökumətdə qaldıracaq və onların həlli yollarını axtaracağıq".
Qeyd edək ki, əhalisi 2,1 milyon nəfər olan Makedoniyada 80 min türk yaşayır.

Sabantuyı nədir?

Sahib — Wed, 04 Jun 2008 06:59:18 +0000

Sabantuyı İdil-Ural Türklərinin ən köhnə və ən əhəmiyyətli bayramlarından biridir.Elm adamlarının "Sabantuyı" sözünü izah edən müxtəlif versiyaları vardır. Birinə görə bu söz əkinçilik aləti olan "saban" və şənlik mənasını verən "tuy, toy" sözlərindən ibarətdir. Kiminə görə Sabantuy (və ya Habantuy) köhnə Başqırd türkcəsində "Haban" sözünə söykənməkdədir. Lakin şübhəsizdir ki bu şənlik adının hekayəsi nə olursa olsun, İdil-Ural Türklərinin ən sevdiyi və saydığı bayramdır.

Sabantuyını əvvəllər İdil-Ural Türkləri baharda əkin əkildikdən sonra və payızda hasat sonrası bir neçə kənd xalqı bir araya gələrək qeyd edirlərmış. Şənlik, günəşin doğulması ilə uşaqları evdən evə bayram hədiyyəsi "hebe" (dəsmal, parça, vs.) toplamasıyla başlarmış. Sonrasında el ağsaqalları toplanıb namaz qılarlarmış. (Bu şənlik çox qədim zamanlarda ortaya çıxmış və şənlik əsnasında "Göy" və "Torpaq" tanrılarına qurban kəsilərmiş, buğda, bal kimi yemək maddələri hədiyyə edilərmiş. Sonrakı zamanlarda bu şənlik Müsəlman ənənələri ilə birləşmişdir.)

Şənlikdə edilən at yarışı, səmadakı günəşin hərəkət etməsi və torpaq üzərindəki şum izlərini ifadə edərmiş.Şənlikdə ən gənc evli qadın yarışda qaliblərə hədiyyələr təqdim etmiş, beləcə, təbiətin bərəkəti ilə ana-qadına əhəmiyyət verilmişdir. At yarışı, milli güləş, gözlər bağlı şəkildə çömlek qırma, dik dirəye dırmaşma, çuvallarla qaçma və döyüşmə, qaşıq ilə yumurta yarışı, südlə dolu vedrədən dəmir pulu çıxarma kimi müxtəlif yarışlar edilər; mahnı, türkü, rəqs nümayişləri bahar şənliyi Sabantuyı'na fərqli bir hava qatar.Əsrimizdə bu ənənə özünü itirmiş olsa da, gözəllikləri qorunmuşdur.

Sahib Kəngərli

Ülkücülük Nedir,Ne Değildir?

Sahib — Sat, 03 May 2008 06:09:18 +0000

Ülkücülük, Türk milliyetçiliğinin özel adıdır. Türk milleti varoldukça ülkücülük de olacaktır. Herkesin ülkücü olması beklenemez. Ama Türk milletini milletler mücadelesinde birinci sıraya yükseltme hedefine ulaşmak isteyenler, kesinlikle Türk milliyetçisi olmak zorundadır. Türk milliyetçiliğinin siyasi, kültürel ve sosyolojik olarak kurumlaşmış haline ülkücülük adı verilir.

O halde, her ülkücü önce Türk milliyetçisidir. Türk milletinin hizmetindedir. Türk milletinin milli ve manevi değerlerine sahip çıkarak, budeğerleri layık oldukları en yüksek doruklara yükseltmek, her ülkücünün birinci görevidir. Oğuz Han'dan günümüze kadar parlak yıldızlar misali Türk milletinin önünde ışık olan bütün liderler, Türk milletine hizmet etmişlerdir. Türk milletine hizmet edenler, aynı zamanda Türk milliyetçiliğine ve Ülkücü Hareket'e de hizmet etmiş olmaktadırlar.
Her ülkücünün şuurunu Türklüğün milli dininin İslam olduğu gerçeği kaplamıştır. Ülkücülük İslam için,Allah(cc) için her an canını vermeye hazır olmaktır.Nitekim 1980 öncesinde de İlahi Kelimetullah parolasıyla yola çıkılmış ve bu iman ile birçok zorluğa göğüs gerilmiştir.Ülkücü hareket 5000'den fazla şehidini de İlahi Kelimetullah davası uğrunda vermiştir.Bu iman hareketi elbette ırkçı,kafatasçı zihniyetlerin yeri olmamıştır,olmayacaktır. Buduncular diye adlandırılan ırkçı grup da bu sebeptendir ki kendilerine ülkücü saflarda yer bulamamış ve ayrılmıştır.Bu şartlar altında baktığımızda ırkçı söylemlerle öncelikle İslam'dan uzaklaşmak elbette ki Şehitlerimize,Gazilerimize bir ihanettir.Her ülkücünün bilmek zorunda olduğu gerçek ırkçılığın Türk-İslam davasında yerinin bulunmadığıdır.
Balkan Harbi, Birinci Dünya Savaşı ve en son Kurtuluş Savaşı ile birlikte Göktürkler'den sonra, tarihte ikinci kez, Türk adını taşıyan bir devlet doğmuştur. Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğindeki bu yeni devleti kuran iradenin temelinde de Türk milliyetçiliği ülküsü yatmaktadır.
Ülkücülük kuru bir ırkçılık davası değildir. Ülkücülük, milliyet olgusunu reddeden bir ümmetçilik de değildir. Ülkücülük, her milletin kendi özdeğerlerine sahip çıkmasını tabii gören, Türklüğün milli ve manevi değerlerinin kaynaşmasından meydana gelen Müslüman Türk milletinin milletler yarışında en öne geçmesini istemek, çalışmak ve bu ülküyü hayat tarzı haline getirmektir.
Ülkücülük, her insanı Yüce Allah'ın bir emaneti olarak görmeyi emreder. Ülkücüler, mensubu bulundukları Türk milletini layık olduğu maddi ve manevi zenginliklere kavuştururken, birlikte yaşadıkları her insanı kutsal bir emanet olarak korur, geliştirir ve mutluluğuna katkı sağlar. Ülkücülük, kesinlikle ayrıştırıcı değil, birleştiricidir. Ülkücülük sonu izm'le biten her türlü yabancı ideoloji ve sistemlere karşıdır. Türk milletine uygun olan en doğru yönetim sisteminin şahsiyetçiliği destekleyen demokrasi olduğunu kabul eder.
Ülkücü, Türk milliyetçiliğini kültür milliyetçiliği temelinde algılar.Kendini Türk hisseden ve Türk milletinin gelişmesine hizmet etmeyi şerefli bir görev sayan herkesi şefkatle kucaklar. Etnik ırkçılık ve ayrıştırıcı tuzaklara karşı, Türk milletinin milli ve manevi değerlerine sarılarak kenetlenebileceğine inanır.
Kısaca ülkücü, kendini Allah rızası için Türk milletine hizmete adayan adamdır.Son olarak da bu kuralların dışında hareket eden hiçbir ideolojiye ve onun peşinde koşan insanlara aramızda yer yoktur.Vesselam...

Oğuzhan Atik

Türk dünyası ortaq jurnal çıxaracaq

Sahib — Tue, 29 Apr 2008 06:16:55 +0000

Qazaxıstan Xarici işlər Naziri Marat Tacın, Türk Dünyasına xitab edən bir ortaq jurnalın çıxardılması lazım olduğunu söylədi. Tacın, Türk Dünyası ikinci sosioloqlar yığıncağı üçün Qazaxıstana gedən Türk heyətini qəbul etdi.
Marat Tacın, aralarında İstanbul Universiteti İctimai Elmlər Fakültəsi Dekanı Prof. Tuna Qorxut, Türkiyənin Təqdimat Müşaviri Dos. Dr. Həyati Tüfekçioğlu, Prof. Dr. Mustafa Erkal, Türkiyə Araşdırmaları Mərkəzinin reisi Dr. Zəynəb Karahan Uslunun də qatıldığı heyətə ortaq bir jurnal çıxardılması təklifini etdi.

2. Türk Dünyası Sosioloqları Qurultayının reallaşması üçün səylərindən ötəri Türk heyətini təbrik edən Marat Tacın, dörd ayda bir çıxmaq üzrə Türk Dünyası Sosioloqları adına yeni bir jurnal çıxarmağı təklif etdi. Türk Dünyasının hər sahədə araşdırılması lazım olduğuna diqqət çəkən Tacın, Türk Dünyasının ortaq dəyərlərinin bir kitabda toplanmasının əhəmiyyətinin vurğuladı.

Görüşdə Türk Dünyası Sosioloqlar Birliyi damı altında güc və imkanları birləşdirərək ortaq işlər görülməsi lazım olduğunun əhəmiyyətinə vurğu edən Prof. Qorxut, birlikdə ortaq proyektlərə imza atacaq işin Türk Sosiolojisinə böyük irəlləyişlər edəcəyini vurğuladı.

Türk Heyəti, Xarici işlər Naziri Marat Tacına fəxri doktor ünvanı və müxtəlif hədiyyələr verdi.

TÜRK SOSİOLOQLARI BİR ARAYA GƏLDİ

Türk Dünyası İkinci Sosioloqlar yığıncağı Qazaxıstanın köhnə paytaxtı Almatada keçirildi.

Qazaxıstan, Türkiyə, Azərbaycan, İngiltərə, Almaniya, ABŞ və Türk birlikləri daxil olmaq üzrə 10 ölkədən 150dən çox sosioloq, psixoloq və siyasətçi, Almatadakı "Türk Dünyası İkinci Sosioloqlar Konqressi"ndə bir araya gəldi.

Türkiyə və Qazaxıstanın əməkdaşlıqla təşkil edilən yığıncaqda Türk dünyasının məşhur sosioloqlarının dəstəyi ilə konqress platformasını daha da genişlədildi.

Almatada keçirilən bu yığıncaq 2005-ci ildə Kocaalidə keçirilən və "Türk Dövlətləri Sosioloqlar Birliyi"nin qurulmasının davamı olaraq reallaşdı.

Konqressin əsas mövzusu "Vətəndaş Cəmiyyəti və 21. Əsrdə sosyal İrəliləmə" olaraq təyin olundu.

Konqressə İstanbul Universiteti İctimai Elmlər Fakültəsinin dekanı Tuna Qorxut, Rusiya Sosoyologlar Cəmiyyətinin Başçısı Valeriy Mansurov, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının İnstitut Müdiri Yusuf Rustamov, "İctimai Araşdırmalar" jurnalının Ümumi Redaktoru Jan Toşenko, Qırğızıstan Sosioloqlar Birliyi Başçısı Kuseyn İsayev, "ekspert-Fikiri" İctimai və Satışa çıxarma Araşdırmaları Mərkəzi Müdiri Arustan Coldasov (Özbəkistan), Tacikistan Elmlər Akademiyası Fəlsəfə İnstitutu Müdir Köməkçisi Şonazar Şoismatullayev kimi məşhur adlar qatıldı.

Konqressə ayrıca Türkiyənin Təqdimat Müşaviri Dos. Dr. Həyati Tüfekçioğlu, Prof. Dr. Mustafa Erkal, Türkiyə Araşdırmaları Mərkəzi Başçısı Dr. Zəynəb Karahan Uslu, Qırğızıstandan Prof. Dr. F. Qusanın İsayev, Dos. Dr. Bakıt Komandir və sosioloq-yazar Nuru Albalı da qatıldı.

Sazəri Kəngərli

Türk dünyasının ortaq əlifba məsələsi yenidən gündəmdədir

Sahib — Wed, 26 Dec 2007 22:56:23 -0100

SSRİ-nin dağılmasından öncə Türkiyə ilə türk cümhuriyyətləri arasında əlaqələr heç də ürəkaçan deyildi.O dövrdə SSRİ-nin bölgədə həyata keçirdiyi dağıdıcı siyasətə Türkiyə olduqca həssas yanaşırdı. Moskva eyni zamanda öz əsarəti altında saxladığı türk elləri ilə Türkiyənin maraqlanmasından və əlaltından yürütdüyü fəaliyyətlərdən narahat idi.

1991-ci ildə SSRİ-nin dağılması nəticəsində onun əsarəti altında olan türk respublikaları da müstəqilliklərinə qovuşdular. Beləliklə, 5 müstəqil türk dövləti - Qafqazda Azərbaycan, Orta Asiyada isə Türkmənistan, Özbəkistan, Qazaxıstan və Qırğızıstan dünyanın siyasi səhnəsinə çıxdılar. Təbii ki, dünyanın müxtəlif bölgələrində həyəcan və maraqla izlənən bu hadisələr Türkiyəni də hərəkətə gətirmişdi. "Biz bu hadisələrə hazır deyildik və heç də yaxşı yerdə yaxalanmadıq". Bu sözlər o vaxt Türkiyədə ən çox səslənən sözlər idi. Nə edəcəyimiz, əlaqələrimizi hansı müstəvidə quracağımız məlum deyildi. Türkiyənin millətçi dairələrində türk xalqlarının müstəqillik əldə etməsi hamını coşdurmuşdu. Ancaq Türkiyənin yenicə müstəqilliyini əldə edən türk dövlətləri ilə əlaqələrini necə quracağı heç kimə məlum deyildi və bunlar barədə heç kim dərindən düşünmürdü. Qeyd etdiyimiz kimi, əsarətdə olan türk xalqlarının birdən-birə müstəqilliyini əldə etməsi Türkiyə üçün gözlənilməz olmuşdu. Belə ki, müstəqillik yeni ordu, yeni bayraq, yeni pul vahidi kimi məsələləri gündəmə gətirmişdi. Belə bir vəziyyətdə türk dünyasının mədəni birliyi məsələsi önə çıxarılmağa başladı. Mədəni birliyin təmin edilməsində isə əlifba birliyi xüsusi əhəmiyyət daşıdığı üçün müstəqilliyini yenicə əldə edən türk dövlətlərinin kirildən latın qrafikalı əlifbaya keçilməsi məsələsi əsas müzakirə hədəfi olmağa başladı.

Ortaq əlifba üçün ilk cəhdlər

Keçmişdə çox müxtəlif din və mədəniyyətlərlə üz-üzə qalan türklər yüz illər boyu bu mədəniyyət və dinlərin təsiri altında əlifbalarını dəyişdirmişlər. Bu günə qədər türkcə mətnlərdə göytürk, uyğur (Soğd), mani, brahmi, ərəb, yunan, İbrani, latın qrafikalı əlifbalardan istifadə etmişlər. Üstəlik, son bir əsrdə əsarətdə olan türk xalqları üç dəfə əlifbalarını dəyişdirmişlər. Orta Asiyadakı və Qafqazdakı türk boylarının yazılı ədəbiyyatları yaranandan (bir neçə il fərqlə) 1928-ci ilə kimi ərəb əlifbasından istifadə etmişlər. 1928-ci ildə Rusiyanın təkidi ilə onlar ərəb əlifbasından latın qrafikalı əlifbaya keçdilər. 1940-cı ildə isə onlar kiril əlifbasını qəbul etməyə məcbur oldular.1990-cı ildə SSRİ-nin dağılması məsələsi gündəmə gələndə latın əlifbasına keçid məsələsi (məsələn, Azərbaycanda) də ortaya çıxdı. Qeyd edək ki, SSRİ türk xalqlarını ərəb əlifbasından latın qrafikalı əlifbaya keçirməklə onları tarixi köklərindən və mədəniyyətlərindən qoparmaq istəyirdi. Lakin Türkiyənin də 1928-ci ildə latın qrafikalı əlifbaya keçməsi SSRİ-ni narahat etməyə başladı. 1940-cı ildə SSRİ tərəfindən türk xalqlarının kiril qrafikalı əlifbaya keçirilməsi də onları Türkiyədən ayırmaq istəyindən irəli gəlirdi. 1991-ci ildən sonrakı dövrlərdə ortaq dil məsələsi ilə bağlı Türkiyə və türk dövlətləri arasında bəzi müzakirələrə baş vuruldu. 1991-ci ildə Mərmərə Universiteti Türk Araşdırmaları İnstitutu tərəfindən "Millətlərarası çağdaş türk əlifbaları simpoziumu" keçirildi. Bu simpoziumda iştirak edən türk dövlətləri nümayəndələri arasında 34 hərfdən ibarət ortaq əlifbanın qəbul edilməsi barədə razılıq əldə edildi. Bu əlifba Türkiyə türkcəsində istifadə edilən latın qrafikalı əlifbaya 5 əlavə hərfin əlavə edilməsini nəzərdə tuturdu. Əlavə hərflər bunlardır: Ə ə, N n, X x, Q q, W w. Bu toplantılar və müzakirələr öz bəhrəsini verməyə başladı. Qısa zamanda Azərbaycan, Türkmənistan və Özbəkistan tədricən latın qrafikalı əlifbaya keçilməsi barədə qərar qəbul etdilər. Azərbaycan 1991-ci il dekabr ayının 25-də kiril qrafikalı əlifbadan imtina edərək, latin qrafikalı əlifbaya keçilməsi barədə qərar qəbul etdi. Ancaq Azərbaycan Əə hərfi yerinə Əə hərfini istifadə etməyə başladı. Bu 34 hərfli latın əlifbasından sapmanın ilk təzahürü idi. Buna rəğmən, 34 hərfli ortaq türk əlifbasına ən çox da sadiq qalan Azərbaycandır. Bu əlifbanın Türkiyədə işlədilən latın qrafikalı əlifbada olmayan hərfləri bunlardır: Qq, Əə və Xx. Yeni Azərbaycan əlifbası ilə yazılmış mətnlərdə ciddi hərf fərqi olmadığı üçün Türkiyə türkləri tərəfindən asanlıqla anlaşılmaqdadır. 1993-cü il aprel ayının 12-də Türkmənistan,1993-cü il sentyabr ayının 2-də isə Özbəkistan latın qrafikalı əlifbaya keçid barədə qərar qəbul etdilər. Bu iki türk dövlətinin qəbul etdiyi əlifbada 34 hərfli ortaq türk əlifbasından sapmalar özünü göstərməyə başladı. Məsələn, Türkmənistanda "ı" yerinə "y", "y" hərfi yerinə "y", "c" yerinə "j" işlədilməyə başladı. Məsələn, məhsul toplayan anlamına (ürün toplayıcı) gələn yığıcı kəlməsi "yygyjy" şəklində yazılınca bu başqa ləhcədə danışan türklər üçün anlaşılmaz olur. Türkiyəli birisi "yılını" kəlməsini "yyıyny" şəklində görüncə onu anlamaz. Özbəkistan da bir yandan ş və ç hərflərinin ingiliscə yazılışı şəklindən istifadə etdi. Bundan əlavə, özbəklər a ilə o hərflərini tək bir hərf kimi qəbul etdilər. Latın qrafikalı əlifbadan istifadə edən Türkiyə türkləri üçün "çiçək" sözünün "chichek" şəklində yazılması anlaşılmaz olacaq. Belə ki, onlar özbək əlifbasında ç hərfinin ingiliscə yazılışının olduğu kimi saxlanılmasını bilmədikləri üçün bu sözün ingilis sözü olduğunu düşünəcəklər. "Çocuq çok nazlı bir çiçəkdir" cümləsini "Chocuk chok nazlı bir chichekdır" şəklində yazacağımız halda bu kəlmənin Türkiyə türkcəsində anlaşılmayacağı göz önündədir. Bu isə eyni kökdən qaynaqlanan iki dilin bir-birindən daha da uzaqlaşması deməkdir. Hər halda belə hesab etmək olar ki, Özbəkistan və Türkmənistan günün birində bu cür hərflərin xalqlarımızı bir-birindən ayırdığını nəzərə alaraq, ortaq əlifbada qəbul edilmiş hərflərdən istifadə etməyə başlayacaqlar. Yeri gəlmişkən deyək ki,Türkmənistan artıq son vaxtlar 34 hərfdən ibarət ortaq türk əlifbasından sapmalarını düzəltməyə başlayıb. Onu da deyək ki, müstəqil olmayan muxtar türk cümhuriyyətləri - qaqauzlar, qaraqalpaqlar, Krım və Kazan tatarları da latın əlifbasına keçmək barədə qərar qəbul etmişlər. Ancaq 2002-ci ildə Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının qəbul etdiyi qərara əsasən, Tatarıstanın latın qrafikalı əlifbaya keçməsinə icazə verilməyib. Onlardan fərqli olaraq, Qazaxıstan və Qırğızıstan müstəqil dövlətlər olduqları üçün onların latın qrafikalı əlifbaya keçmələrində bir problem yoxdur. 2007-ci il noyabr ayının 23-də Prezident Abdullah Gülə Türk Ocaqları baş katibi Nuri Gürgür tərəfindən ortaq əlifba ilə əlaqədar 18 maddədən ibarət hesabat təqdim edilib. Bu hesabatın 13-cü maddəsində Qazaxıstanın ortaq əlifbaya keçməsi ilə bağlı belə bir ifadə işlənilib: "Ortaq əlifba məsələsi daimi olaraq gündəmdə saxlanılmalıdır. Qardaş cümhuriyyətlər ortaq əlifbaya keçid məsələsində bir-birilərindən fərqli vəziyyətdədirlər. Daha öncə Azərbaycan, Türkmənistan və Özbəkistanın bununla bağlı qəbul etdikləri qərardan sonra Qazaxıstanın da eyni addım atmaq niyyəti nümayiş etdirməsi sevindiricidir. Dil və əlifba məsələsində ortaq məxrəcə gəlmək üçün həyata keçirilən tədbirlər davam etdirilməlidir. Əvvəllər razılaşdırılmış 34 hərfdən ibarət əlifbanın qəbulu üçün ələ alınan qərarlar icra edilməlidir. Bu xüsusda Türkiyə də daxil olmaqla türk cümhuriyyətləri öz əlifbalarını qoruyub saxlamağa çalışırlar. Ona görə də Türkiyə digər türk dövlətlərinə nümunə göstərərək 34 hərfdən ibarət əlifbaya keçməli və əlifbamızda olmayan daha iki ortaq hərfi qəbul etməlidir. Ortaq dərs kitabları, ortaq tarix və ortaq ədəbiyyatla bağlı qəbul edilən qərarların söz olaraq qalması, bunun üçün lazımi addımların atılmaması böyük bir yanlışlıqdır".

Düzgün mədəniyyət siyasəti yeridilməsi əsas şərtdir

Azərbaycan və Türkmənistanın qısa müddətdə latın əlifbasını mənimsəyərək ona keçməsi onların eyni oğuz soyundan olmaları ilə izah edilə bilər. Bu baxımdan qazaxlara latın əlifbasına keçmələri üçün lazım olan bütün dəstək verilməlidir. Əgər Qazaxıstan latın qrafikalı əlifbaya keçərsə, onda kiril əlifbasından istifadə edən yalnız Qırğızıstan qalacaq. Qazaxıstanın latın qrafikalı əlifbaya keçməsi eyni zamanda qazaxlar kimi, qıpçaq soyundan olan qırğızların da latın qrafikalı əlifbaya keçidini sürətləndirə bilər. Latın əlifbasına keçid zamanı Qazaxıstan Türkiyənin istifadə etdiyi əlifbadan yararlana və çatışmayan 5 hərf yerinə isə Ə ə, N n, Q q, X x, W w hərflərini də əlavə olaraq qəbul edə bilər. Onu da deyək ki, kiril əlifbasına keçid zamanı da türk xalqları bir-birilərini başa düşməsinlər deyə, bu əlifbadakı dəyişik hərflərdən istifadə etməyə məcbur ediliblər. Nəhayət, onu da deyək ki, Özaldan sonra Abdullah Gül türk dövlətlərinə səfər edərək, onlarla əlaqələri yenidən canlandırmağa cəhd edir. Gülün Qazaxıstana son səfəri zamanı ortaq əlifbanın da gündəmə gətirilməsi çox sevindiricidir. Unutmaq olmaz ki, İran, Rusiya, Çin və Amerika da bölgədə təsirlərini qoruyub saxlamaq üçün bəzi tədbirlərə baş vururlar. Amma bu işdə Türkiyənin imkanları daha genişdir. Türkiyə bu bölgə ilə yaxınlıqdan istifadə edərək, onlarla daha da sıx inteqrasiyaya girməlidir. Unutmaq olmaz ki, bizim dədə-babalarımız Orta Asiyadan gələrək Anadolunu yurd yerinə çevirmişlər.

Prof. Dr. Mehmet Kara, Fatih Universitetinin müəllimi

qaynaq:zaman.az

Türkləşmək, islamlaşmaq, avropalaşmaq

Sahib — Mon, 24 Dec 2007 23:55:34 -0100

Tarix dönür, dəyişilir, müzakirələr isə bitmir. Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək triadasının müəllifi kimdir, ideyanın təməl daşını kim qoymuşdur? - mübahisəsi kəsilmir, dəqiq ünvan tapılmır. Araşdırıcılarımızın bir qismi onun Cəmaləddin Əfqaniyə, bir qismi isə Yusuf Akçuraya məxsus olduğunu irəli sürür. Başqa birisi də Ziya Gökalpa aid olduğu qənaətinə gəlir.

Mübahisələri diqqətlə nəzərdən keçirib dərhal belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, bütün tərəflərin ümumi hədəfi Əli bəy Hüseynzadədir. Dartışma daha çox Əli bəyin ətrafında cərəyan edir. Əslində məsələ çoxdan çözülüb. Nəzəri prinsipin Cəmaləddin Əfqaniyə, Yusuf Akçuraya, yaxud Ziya Gökalpa aid oduğunu iddia edənlərə ən tutarlı cavabı 1924-cü ildə Ziya Gökalpın vəfatı ilə əlaqədar yazdığı "Ziya Gökalp haqqında xatirə və mülahizələr" məqaləsində türkçülüyün böyük qurucularının ilklərindən olan Yusuf Akçuranın özü verirdi: "Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək... türkçülərin fəaliyyətində bir vəchə mahiyyətini haiz olan bu üçlü ümdənin əsl atası Hüseynzadə Əli bəydir. Məhz siyasət sahəsində, biri digərinə zidd kimi görünən türklük, islamlıq, osmanlılıq siyasətlərinin, bu üç tərzi siyasətin, qabili təlif olduğunu Əli bəy iddia etmiş və "füyuzat"ın 10 iyul ihtilalından əvvəl çıxmış nüsxələrindən birində "türklük, islamlıq və avropalılıq" qayələrinin məmzucən istehsalını tövsiyə eyləmişdi". 1928-ci ildə də Yusuf Akçura həmin fikrində israrlıydı: "Əli bəyin üçlü düsturu, yaxşı tapılmış xoşbəxt əsaslardandır. Bu əsas, türk aləminin hər tərəfinə yayılmış və xüsusən Məşrutiyyətdən sonra İstanbulda çox işlənmişdir. Məsələn, Gökalp Ziya bəy "türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək" məsələsi haqqında bir çox yazılar yazmışdır".
Nəzəriyyə iyirminci yüzilin əvvəllərinə aiddir və onu türk cəmiyyətinə, türk ictimai fikrinə aşılayanlar isə bütün hallarda Əli bəyin çevrəsində hərəkət edirlər.

***
"Yaradılış etibarı ilə filosof təbiətli, dərvişməşrəb" olan Əli bəy Hüseynzadə gerçəkdən də öz sakit, təvazökar halı ilə düşüncələrdə çevriliş yaratdı. Milyonlarla insana sirayət edə bildi. Yüz ildir ki, türk dünyasının mənəvi problemləri onun yandırdığı çırağın işığında çözülür.
"Türk hissiyyatı ilə mütəhəssis, islam diniylə mütədəyyin və Avropa mədəniyyəti-hazırasıyla mütəməddin" olmağa çağıran Əli bəy istisna olunarsa, ona qədər məsələni bu şəkildə düşünən və ifadə edən başqa biri yoxdur və elə buna görə də Əli bəy bu istiqamətdə birinci dahimizdir. Bütün türk dünyası miqyasında birinci dahi.
Türk-İslam-Qərb dəyərlərinin sintezindən hasilə gəlmiş bir cəmiyyəti hazırlamaq ideyası ona məxsusdur.
"Çirkablara daş atmalıdır, həm də doluncaya, yox edilincəyə, ortadan vücudları qaldırılıncaya qədər daş atmalıdır, mümkün qədər böyük daşlar atmalıdır, qayalar yuvarlatmalıdır. Daş, qaya kafi deyildir. Oraları tibbin tövsiyə etdiyi zəhərli-zəhərli mikrob öldürücü məvaddi-əfniyyə ilə doldurmalı, üzərinə neft qazı tökməli, sonra da atəş yağdırmalı, ta ki, üfunətindən, üzviyyatı-sariyyəsindən bir əsər qalmasın! fədai lazımdır, fədai! Yuxarı sıçrayan murdarlıqlardan qorxmayan fədai! Türk qanlı, müsəlman etiqadlı, firəng fikirli, Avropa qiyafətli fədai!"
1907-ci il idi, XX yüz il türk dünyasının milli ideoloyi düsturunu "füyuzat" araçılığı ilə birinci olaraq Əli bəy Hüseynzadə beləcə bəyan edirdi.
Bilirəm, mübahisə doğura bilər. Amma Əli bəyə münasibətdə biganəliyi bir anlığa da olsa sadə bir məhəbbətə dönüşdürsək bunun belə olduğunun fərqinə dərhal vararıq...
***
1914-cü il dekabrın 11-də M. Ə. Rəsulzadə "İqbal" qəzetində dərc etdirdiyi "Diyanət, milliyyət və məişət nöqteyi-nəzərindən kənd məktəbləri" məqaləsində yazırdı: "Mədəni yaşayış üçün üç əsas lazımdır: milliyyət, beynəlmilliyyət və əsriyyət. Milliyyətin rüknü ana dili, beynəlmilliyyətin əsası - din və əsriyyətin binası - əsrə hakim olan ülum və fünun ilə məhəllinə görə onun vasitəsi olan dillərin öyrənməsidir.
Vaxtilə möhtərəm Əli bəy Hüseynzadə əfəndi "füyuzat"da "islam əqidəli, türk qanlı və Avropa qiyafəli insan olalım" - demişdi ki, qəsdi də bu idi".
M.Ə.Rəsulzadə "Azərbaycan Kültür Gələnəkləri və Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı" əsərində də üç ümdənin - əsasın Əli bəyə aid olduğunu birmənalı şəkildə etiraf etmişdi: "Beynəlmiləl demokratiya prinsiplərinə dayanaraq qurulan bu cümhuriyyət - mavi, qırmızı, yaşıl - üçrəngli bayrağıyla Azərbaycan kültür gələnəklərinin bir xülasəsini rəmzləndirirdi. Mavi rəng türklüyün, yaşıl rəng islamlığın, qırmızı rəng də çağdaşlığın əlamətiydi. Vaxtilə "füyuzat" məcmuəsinin fazil mühəriri "Türk qanlı, islam imanlı və firəng fikirli olalım" demişdi; sonra türkçülüyün böyük filosofu Ziya Gökalp bu üç ümdəni daha elmi bir üslubla qullanmış və eyni şüar sonra "Açıq söz" qəzetinin başlığı altında bulunmuşdur".
"Qafqaz türkləri" əsərində də M.Ə. Rəsulzadə mövcud qənaətini təsbit edərək yazırdı: "Gərçi "füyuzat" məcmuəsi... türkçülük mövzusunu daha əvvəl tərvic eyləmiş, hətta mərhum Ziya bəyin sonralar "türk millətindənəm, islam ümmətindənəm və Qərb mədəniyyətindənəm" şüarı ilə ifadə etdyi mənanı, Hüseynzadə Əli bəy "türk qanlı, islam imanlı və firəng qiyafəli olalım" formulu ilə bəyan etmişdi.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ətrafında mübahisə yaradılan problem barədə belə ciddi və aydın qənaətlərini bir kənara qoyub türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək düsturunun Əli bəyə aid olması ilə bağlı onun "Şəhərdə bəzi işi-gücü qurtarmışlar söz buraxıblar ki, guya Ə. Hüseynzadə şeyxülislam olacaq... belə xəbərə də inanmaq olar? Əli bəy haman Əli bəy deyil ki, a... diyordu "Avropa qiyafətli olmalı" sözlərini misal gətirmək yalnız təəssüf doğurur. Çünki məhz bu sözlərində Əmin bəy milli düstur barədə deyil, tamam başqa mətləblər haqqında danışırdı. Amma yuxarıda da göründüyü kimi "Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək" triadasının Əli bəyə məxsus olması barədə Rəsulzadə açıq və aydın bir mövqedəydi.
***
Qərbli türkoloqlar da "Türkləşmək, islamlaşmaq, avropalaşmaq" formulunun türk milli-ideoloji-fəlsəfi fikrinə aşılanmasının Əli bəy Hüseynzadə ilə başlaması qənaətində yekdildirlər... françois Georgieon Yusuf Akçuradan bəhs edən məşhur "Türk milliyyətçiliyinin kökənləri" kitabında yazırdı: "Əslində bu formulu kəşf edən Azərbaycan kökənli başqa bir Rusiya türkü olan Hüseynzadə Əli idi və bunu 1907-ci ildə, Bakıda yayımlanan "füyuzat" dərgisindəki bir məqaləsində ortaya atmışdı".
Yakob M. Landau da "Pantürkizm" əsərində eyni fikri davam etdirirdi: "Qafqazlı... Əli Hüseynzadə 1907-ci ildə "füyuzat" dərgisində türk milliyyətçiliyinin amacını türkçülük, islamçılıq, avropraçılıq olarak bəlikliyordu. Onun yaklaşımı kəndi xalqı arasında milliyətçiliyin nətliyə qovuşmasında üç aşamayı yansıtdı. Bu üç aşama içində türkçülük ən zor və anlamlı ünsür oluyordu".
***
Ancaq təəssüf ki, çağdaş Türkiyə elmi-ədəbi fikrində (məsələn, İnci Engününün yazılarında) bəzən tarixi həqiqətlər gözlənilməz şəkildə təhrif olunur, İsmayıl bəy Qaspıralı ilə Ziya Gökalp arasındakı məsafə və mərhələdə Əli bəyin yeri, məqamı daraldılır: "Qaspıralının əsərlərində geniş ölçüdə işlədiyi türklük, islamiyyət və müasirlik qavramları, modern türk millətinin vaz keçə bilməyəcəyi ümdələr olaraq Ziya Gökalp tərəfindən formullaşdırılmışdır" - deyən prof. dr. İnci Engününə formullaşdırma məsələsində ən mükəmməl cavab yenə də Yusuf Akçura, yaxud Ziya Gökalp tərəfindən verilir. Yusuf Akçura "Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək formulu əsasda Hüseynzadə Əli bəyə aiddir", Ziya Gökalp isə "Əli bəy Hüseynzadənin üçlü düsturu bütün türk dünyasında yeni üfüqlər açdı" - deyir.
***
Tuncər isə yazırdı: "Türk yurdu"nun anlayışına görə türkçülüyün qayəsi, bir türk kültürünü yaratmaqdır. Eyni kültürlə yoğrulmuş olan türklərin bir mədəniyyəti olmalıdır. Bu mədəniyyət Batı mədəniyyəti cizgisində bir türk islam mədəniyyəti xarakteri göstərməlidir. Batı mədəniyyəti texnoloji alanda örnək alınmalı, milli dəyərlərdə özə bağlı qalınmalıdır. Bu görüş təməli Hüseynzadə Əli bəyə dayanan - türkçüləri, türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək əsasına dayalı bir sintezə ulaşdırmışdır".
***
Ziya Gökalpın Əli bəy Hüseynzadə haqqında qənaətlərinə gəlincə, Bay Mehmet Tevfiqin Əli bəy tərəfindən də dəyərləndirilən yazısında bildirdiyi kimi, "...Ziya Gökalp ilk şüurlu milliyyət fikrini Hüseynzadədən iqtibas edən zümrə içində idi. Mərhumun farikaları arasında qədirşünaslıq da vardı. Hüseynzadənin fəzli-təqəddümünü elan etməkdən çəkinməz və haqqında çox dərin bir hörmət göstərərdi. Hüseynzadəyə "yalavac" ləqəbini verən Ziya Gökalpdır".
Ziya Gökalpın bioqrafları birmənalı şəkildə bildirirlər ki, dahi sosioloqu yetişdirən amillərin başında hələ 15 yaşında oxuduğu Əhməd Vefiq Paşanın "Ləhceyi-Osmani" kitabı, Leon Kahunun "Tarix" əsəri və Əli bəy Hüseynzadənin türkçülüklə bağlı görüşləri dayanırdı.
Səməd Ağaoğlunun da yazdığı kimi "dövrünün böyük mürşidi Ziya Gökalpa "İslam ümmətindən, qərb mədəniyətindən, türk millətindən olmaq" tezisini Əli bəy Hüseynzadə ilham etdi". Əli bəy Ziya Gökalpın qərbçi baxışlarına mədəni düsturun daha iki və vacib qolunu - türkləşmək və islamlaşmaq mərhələsini əlavə edir, nəzəri-metodoloji və siyasi istiqaməti müəyyənləşdirir: türkləşmək, islamlaşmaq və müasirləşmək.
***
Əli bəyə qədər "türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək" düsturu meydanda yoxdur. Heç bir halda yoxdur. Ayrılıqda Mirzə fətəli Axundovun avropalaşmaq, Seyid Cəmaləddin Əfqaninin islamlaşmaq təlimləri meydanda olsa da, yaxud Əli Suavinin irəli sürülən bütün məsələlər barədə aydın və prinsipial fikirləri olsa da, məlum məfkurə üçlüsü bütövlükdə Azərbaycanın və Türkiyənin dövlət düşüncəsinin təməlinə Əli bəy Hüseynzadənin fəlsəfəsindən miras qalır. Təməl prinsipi şəkilləndirən, ona nəzəri biçim verib türk fikir həyatına aşılayan Əli bəy Hüseynzadədir.
Bu barədə hətta mübahisə açmaq belə yersizdir. "Azərbaycan bayrağını mənalandıran üç ümdə amilin ideoloqu Əli bəy Hüseynzadədir" məqaləsində İldəniz Qurtulan yazırdı: "Bu məsələni mən uzun illər tələbəsi olduğum Mirzə Baladan öyrənmişdim. Bəllidir ki, Azərbaycan bayrağının rənglərini mənalandıran "türkləşmə, islamlaşma, müasirləşmə" prinsiplərinin ilk dəfə Ziya Göyalp tərəfindən irəli sürüldüyü sanılır. Bu yanlış fikirdir, çünki həmin üç amili bir prinsip kimi irəli sürən ilk ideoloq böyük dahimiz Əli bəy Hüseynzadədir... Azərbaycan türklüyü artıq bu tarixdən sonra qəti olaraq icma dövrünü başa vurdu və milliyyət dövrünə qədəm qoydu... Böyük alim, türkçülüyün ilk mütəfəkkiri Əli bəy Hüseynzadəyə türklük, islamiyyət və müasir Avropa mədəniyyətinə bir tezis, antitezis və sintez şəklində prinsip olaraq müəyyənləşdirmək şərəfi nəsib olmuşdur". Əli bəy Hüseynzadənin belə bir təşəbbüsdə olduğunu hələ 1928-ci ildə "Məktubi-məxsus"u incələyən Yusuf Akçura görüb dəyərləndirmişdi: "...Əli bəy... müzakirələrdə iştirak edən tərəflərin tezis və antitezislərini yüksək bir sintez halında birləşdirmək istəmişdir"...

qaynaq:edebiyyatqazeti.com

Kızıl Çin İşgali'nin 46. Yıldönümü ve Son Gelişmeler Işığında Doğu Türkistan

Sahib — Wed, 19 Dec 2007 23:34:22 -0100

"Doğu Türkistan Türkleri bugün ya sessizce eriyip tarih sahnesinden silinme veya top yekûn ayaklanıp kahramanca ölme gibi bir tercih ile karşı karşıya bırakılmışlardır."
Türklüğün ana yurdu Doğu Türkistan, bundan tam 46 yıl önce, 13 Ekim 1949'da,dogu turkistan Esir Türk yurdu Doğu Türkistan hür dünyanın gözleri önünde Kızıl Çin tarafından işgal edildi

Doğu Türkistan Türkleri, 45 yıldır insanlık tarihinin en korkunç zulüm, katliam ve asimilasyonuyla karşı karşıya bulunuyor. Bugün bu korkunç İstila hareketinin 46. yıldönümü sebebiyle yeniden hür dünyaya seslenmek istiyorum. Doğu Türkistan'da imha ve asimilasyon tehlikesiyle karşı karşıya bulunan Doğu Türkistanlı kardeşlerimizin yaklaşık yarım asırdır devam eden feryadına kulak verin. Yok olma tehliksiyle karşı karşıya bulunan kardeşlerinizi unutmayın. Zat-ı Alilerinizin verecekleri her turlu maddi ve manevi destek, diktatörlerin sonunu biraz daha yakınlaştıracaktır.

Çin yönetimi, Batı Türkistan sınır boylarında yaşayan Doğu Türkistanlıları topraklarından koparıp ülkenin iç kesimlerine sürerken, boşalan yerlere emekli Çin Halk Kurtuluş Ordusu mensuplarını yerleştiriyor.

İnsanca yaşama, egemenlik ve bağımsızlık bir tarafa, Doğu Türkistan Türkleri bugün, tarih sahnesinden silinmemek için Ölüm kalım savaşı vermektedirler. Özellikle Çinliler'in, Doğu Türkistan Türkleri'ne karşı yürüttüğü nüfus, ekonomik, eğitim, karışık evlenme, mecburi doğum kontrolü ve atom deneme politikası, Doğu Türkistan Türkleri'nin benliğini ciddi şekilde tehdit etmeye başlamıştır,

1949 yılından önce 300 bin olan Doğu Türkistan'daki Çin nüfusu, Çin resmi kaynaklarına göre bugün 6 milyonu geçmiştir. Çinliler'in hedefi, uzun vadede Doğu Türkistan'a 100 milyon Çinli yerleştirmek ve kalabalık Çin nüfusu içinde Türkleri eritmektir.

Doğu Türkistan Türkleri'nin yüzde 85'i çiftçidir. Çinliler'in 1981 yılından beri uygulamaya koydukları toprağı kiralama yönetimi Türk çiftçilerine hiçbir yarar sağlamamıştır. Devlete olan kira borcunu Ödeyemeyen yüz binlerce kişi toprağını iade etmeye başlamıştır. Önemli makamlarda oturanların tamamının Çinli olmasının yanında, ülkede bulunan işyerlerinin yüzde 90'ı yine Çinliler'e aittir. Bu yüzden Türkler arasında işsizlik oranı Çinliler'e oranla çok yüksektir.

Doğu Türkistan uranyum, platin, altın, gümüş, kömür ve petrol gibi yeraltı kaynaklarıyla çok zengin bir ülkedir. Doğu Türkistan'ın Tarım Havzası'ndaki petrol yataklarında yapılan araştırmalarda petrol rezervleri 20 milyar ton, doğalgaz rezervleri ise 30 milyar metreküp olarak hesaplanmıştır. Halen Doğu Türkistan'da yılda 7 milyon ton petrol üretilmektedir. Ne var ki, bu zenginliğine rağmen, Doğu Türkistan'da kişi başına düşen yıllık milli gelir fakirlik sınırının altında olup, 45-50 dolardır.

Günümüzde Doğu Türkistan'da okuma yazma bilmeyenlerin oram yüzde 60 dolayındadır. Yükseköğretim kurumlarındaki derslerin yüzde 75'i Çince olduğu için, yüksekokula gitmek isteyen Türk çocuklarının mutlaka çok iyi Çince bilmesi gerekmektedir. Nitekim, Türkçe eğitim yapan okullardan mezun olup, yüksekokullara kayıt olmak isteyen Türk öğrencilerin yüzde 97'si, Çince'si iyi olmadığı için giriş imtihanlarım kazanamamakta. Çince eğitim yapan okullardan mezun olan Türk talebeleri ise kendi anadilini konuşmamakta, meramını anlatamadığı için devamlı olarak Çince kelimelere başvurmakta ve geleneklerini unutmaktadır. Bugün gerçekte 35 milyona varan Doğu Türkistan Türkleri'nin nüfusu, Çin resmi kaynaklarında kasıtlı olarak 7,5 milyon gösterilmektedir. Doğu Türkistan'da yapılan bütün neşriyatın sadece yüzde 16'sı Türkçe'dir ve milli konularda yazılar yazmak da. ağır cezalarla yasaklanmıştır.

Türkleri eritmek için eski bir Çin yöntemi olan evlendirme yöntemine de başvuran yönetim, Çinlilerle Türkler arasında yapılacak olan evlenmeleri teşvik etmek için her türlü yola başvurmaktadır. Çinli bir kızla evlenen Türk erkeğine 500 dolar para yardımı yapılmakta, doğan çocuklar Çinli gibi yetiştirilmekte, Çin kayıtlarına Çinli olarak geçmektedir. Boşanmak İsteyen bir Türk erkeği ise Çinli karısına 2 bin dolar ödemek zorundadır ve bir Türk'ün bu parayı biriktirmesi imkansızdır. Çin yönetimi, bir taraftan da Doğu Türkistan Türkleri'ni eritebilmek için Çin anayasasına aykırı olmasına rağmen mecburi doğum kontrolü uygulamaktadır.

Çinliler, atom denemelerini Doğu Türkistan'ın Lop Nor bölgesinde yapmaktadırlar. 1964 yılından günümüze kadar bu bölgede toplam 40 atom denemesi yapılmıştır. Bu denemelerden sonra çevreye yayılan radyoaktif maddeler Doğu Türkistan'da 210 bin insanın ölümüne yol açmıştır. Halen Doğu Türkistan nüfusunun yüzde 10'u karaciğer, akciğer ve cilt kanseri gibi hastalıklardan muzdariptir. Sakat doğan çocukların sayısı ise tam olarak bilinememektedir. Bu hastalıkların tedavi edileceği doğru dürüst bir hastane yoktur. Yine mevcut derme çatma hastanelerdeki doktorların hepsi Çinli'dir ve Türklerle alakadar olmamaktadırlar. Bu sebeple hastaneye kaldırılan Türklerin yüzde 701 gerekli tedaviyi göremeden hayatını kaybetmektedir. Çinlilerin, Doğu Türkistan Türkleri'ne karşı yürüttüğü bu insanlık dışı siyaset, Amnesty International, Asia Watch (Asyayı Gözetleme), Society For Threattened Peoples (Yok olma Tehlikesi Altındaki Milletler Derneği) gibi uluslararası kuruluşlar ve Avustralya, İngiltere ve ABD Kongresi insan hakları komisyonları tarafından yayınlanan raporlarla da sabittir. Öte yandan bugün Çin, büyük bir çıkmaz içerisinde bulunmaktadır. Çin Komünist Partisi'nin resmi yayın organı Rinmin Ribao Gazetesi 22 Mayıs 1994 tarihli sayısında yayınladığı geniş bir makalede, şu anda Çin'de hayatın tam anlamıyla felç olduğunu, orduda disiplinsizliğin hüküm sürdüğünü ve eyaletlerdeki yönetimin tamamen kontrolden çıktığını belirterek, merkezi hükümetin gerekli önlemleri almaması durumunda ülkenin kaosa sürüklenebileceğim belirtmektedir. Pekin Bilimler Akademisi'nin geçen yıl hazırladığı bir raporda da Çin'in ivedi olarak ABD örneği bir federatif sisteme geçmesi gerektiği belirtiliyor. Çin'de 3-4 Ağustos 1989 tarihinde yaşanan kanlı olaylardan sonra ülke dışına kaçmak zorunda kalan bilim adamları, ABD'de demokratik Çin devleti anayasasının taslağını kaleme aldılar. Geçen Ocak ayında hazırlanan bu taslakta Doğu Türkistan, Tibet ve İç Moğolistan'a, içişlerinde tamamen hür olmak üzere "özerk devlet" statüsü tanınıyor. Bu durum, şimdiye kadar sözkonusu üç ülkeyi Çin'in ayrılmaz bir parçası olarak kabul ede gelen Çinliler'in düşünme tarzında büyük aşama olarak görülüyor.

Gelecekte Doğu Türkistan'da patlak verecek olan bir top yekûn ayaklanma, bütün Çin'e sıçrayacak ve böylece Asya kıtasında büyük bir istikrarsızlık doğacaktır. Bu istikrarsızlıktan en çok etkilenecek olan devletlerin başında ebetteki bağımsızlığına yeni kavuşan Batı Türkistan olacaktır. Bu duruma seyirci kalamayacağı için bu girdabın içine Türklük Alemi'nin anası Türkiye'miz de çekilebilir. Nitekim bir milyar 200 milyon nüfuslu Çin'de patlak verecek kanlı olayların sadece ülkede kalacağını düşünmek mümkün değildir. Bu sebeple geleceği iyi görebilen ülkeler, bugünden, demokrasiye geçilmesi ve azınlıkların haklarının tanınması hususlarında Çin yönetimine baskılar yapmaya başladılar.

Türk Dünyası'nın en güçlü olanı Türkiye yeni kurulan Türk Cumhuriyetleri ile olan İlişkilerini yeterince tesis edememiş, genç cumhuriyetlerde yaşanan olaylara karşı lüzumlu ilgiyi gösterememiştir. Bu ilginin gösterilmesinin en büyük sebebi eski SSCB ve ÇİN hükümetlerini tepkilerini almamak olmuşsa da, her iki ülkede Türkiye aleyhine ellerinden geleni yapmışlardır.

Doğu Türkistan Türkleri bugün ya sessizce eriyip tarih sahnesinden silinme veya topyekûn ayaklanıp kahramanca ölme gibi bir tercih ile karşı karşıya bırakılmışlardır.

Biz, Türk'ün Türk'ten başka dostu yoktur diyoruz. O halde ilk aşamada Türk'ün Türk'e olan dostluğunu, hissiyatlarını ve hamiliğini daha da güçlendirecek çalışmalar yapılmalıdır. İkinci aşamada, Türkiye'miz başta olmak üzere bağımsız Türk Cumhuriyetleri, yabancı yönetim altında yaşamakta olan Türkler konusunda ortak bir strateji belirlemelidir. Son olarak ise Türkiye'miz ile bağımsız Türk Cumhuriyetleri, Çin, İç Moğolistan, Tibet ve Doğu Türkistan'daki mevcut gerginliği yumuşatabilmek için pek çok ülke tarafından başlatılan kampanyaya aktif katılma yollarını aramalıdırlar. Aksi halde Türkiye'miz başta olmak üzere bağımsız Türk Cumhuriyetleri bu vebalin altından kalkamazlar.

İnsanlara hürriyet, milletlere istiklal!...

* Bu yazı İsa Yusuf Alptekin'in vefatından önce yazdığı ve daha önce hiçbir yerde yayınlanmayan yazısıdır. 29 Ocak '96 Yeni Dünya KAPAK DOSYASI

www.hurgokbayrak.com

Türk birliyi

Sahib — Sun, 16 Dec 2007 10:26:17 -0100

250 Milyon'dan fazla Turkun yasadigi dunyamizda, AB seklinde ama kendimize ozgu bir Turk Birliginin kurulmasi, 7 bagimsiz Turk Devletlerinin ekonomik ve askeri guclerini bir birlik altinda toplama geregi artik kacinilmaz hale gelmistir. Turk Birligi, AB icin en iyi ve gecerli bir secenektir. Turk Birligi, Kibris, ege adalari, Bati Trakya, sozde ermeni soykirimi,

Karabag, Guney Azerbeycan, Dogu Turkistan, Kerkuk ve PKK sorunlari gibi bircok meseleyi, Turk Ulusunun lehinde cozume kavusturacak bir formuldur.

Orta Asyadan Avrupaya kadar uzanan topraklari ile TB, gerceklesme asamasinda olan 4 imparatorluk(!) arasinda guc dengelerini sagliyacak ve kalici bir dunya barisina katkida bulunacaktir.

Ekonomik ve Askeri guclerimizin birlesmesi ile olusacak kaynak ve tasarruflardan elde edilen imkanlarla ortak ic sorunlarimiz olan yuksek issizlik, egitimsizlik oranlari kisa bir sure icinde asagi rakamlara cekilebilecektir; hammeddelerimiz TB icinde islenebilecek ve uretici durumuna gelinebilecektir; dis borclar odenebilecek ve IMF ve dis ulkelerin baski ve yonlendirmelerinden kurtulunabilecektir.

Her zorluga ve onumuze cikartilacak engellere ragmen, Turk Birligini kurma calismalarini surdurmek, Turk milletinin gelecegi icin vazgecilmez bir gorevdir. Bu gorevi vatan borcu bilen ve boyle inanan her Turkun TB nin gerceklesmesi icin az veya cok, tek basina veya ekip olarak, sivil toplum kurulus uyesi veya devlet gorevlisi olarak yapabilecekleri var...

qaynaq:TÜRKBİRDEV

Türk dövlətləri ortaq elifbaya keçir

Sahib — Sun, 09 Dec 2007 22:55:19 -0100

Orta Asya ile 34 harfli, ortak alfabe çalışması başlatılıyor. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, Türkmenistan ziyaretinde kendisine eşlik eden bilim adamlarından, Türk cumhuriyetleri arasında iletişimi kolaylaştıracak ortak alfabe oluşturulması konusunda bilgi aldı.Uzmanlar, Latin alfabesine dayalı ortak bir yazı dili önerirken söz konusu alfabede 34 harfin bulunması gerektiği yönündeki görüşlerini Cumhurbaşkanı ile paylaştı.

Bilim adamları ayrıca Türk dili konuşan ülkeler arasında cumhurbaşkanlarına bağlı çalışacak "Türk Dünyası Genel Sekreterliği" kurulması konusunda Abdullah Gül'den öncülük etmesini istedi. Ortak alfabe konusunda mesafe alınması için ise Türkiye'nin ısrar etmesinin önemine işaret ediliyor. Abdullah Gül'ün Türkmenistan gezisinde yanında Fatih Üniversitesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatı Bölümü Başkanı Prof. Dr. Mehmet Kara, Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmalar Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Fikret Türkmen ile Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatı Bölümü Başkanı Prof. Dr. Sema Barutçu Özönder de vardı.
Türkmenistan gibi bu coğrafyadaki Türk dünyası ülkelerine sadece ekonomik değil, kültürel, bilimsel ve iletişimi sağlayacak her alanda yakın temas kurulmalı. Örneğin, Türkmenistan ile Dede Korkut ve Oğuz Kağan destanı gibi yakından öte aynı kültürel öğelerimiz var." diyor. Türkmen, ülkeler arasındaki vize sorununun aşılarak, uluslararası ortak konferanslar düzenlenmesi önerisinde bulundu ve Türkmenistan ve Türkiye Türkçesindeki ortak kelimelerin yüzde 80 olduğunu anlattı. Kara, bu yüksek orana rağmen iki ülke vatandaşlarının anlaşmakta zorluk çekmesini, alfabeler arasındaki farklılığa dayandırdı. Kara, bilim adamları olarak, bu noktada Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'e, 34 harfli ortak alfabe konusunda Türkiye'nin öncü rol üstlenmesi gerektiği yönünde öneride bulunduklarını aktardı. Prof. Dr. Barutçu ise Türkmenistan gibi dilleri Rusçadan etkilenmiş ülkeler ile mutlaka ortak alfabe konusunda anlaşmaya varılması gerektiğinin altını çizdi. Barutçu, ortak bir dil ile güçlü bir iletişimin sağlanabileceğine dikkat çekti.
Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, Ortaasya Türk cumhuriyetlerine yönelik ikinci resmi ziyareti ise 12-15 Aralık'ta Kazakistan'a olacak. Bakan, diplomat, bürokrat, işadamı ve gazetecilerin katılacağı 150'nin üzerinde ismin yer alacağı ziyaret çerçevesinde Abdullah Gül, başkent Astana ve Almatı'da temaslarda bulunacak. Gül, Orta Asya ülkelerinden önce, ekim ayı içinde Güney Kafkasya'da yer alan iki önemli ülke, Azerbaycan ve Gürcistan'a gitmişti. Türkiye, söz konusu iki ülkenin de yer aldığı bir "ortak ekonomik alan"ın temelleri de bu ziyaretlerde attı.

Bizim əsas məqsədimiz türk xalqlarının vahid dil və əlifbasının olmasıdır

Sahib — Thu, 29 Nov 2007 05:22:54 -0100

Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinin rəhbəri, millət vəkili, AMEA-nın müxbir üzvü Nizami Cəfərovun APA-ya müsahibəsi
- Nizami müəllim, son vaxtlar keçirilən türkoloji konfranslarda ən çox müzakirə olunan ortaq türk dili və əlifbasının yaradılması məsələsi nə qədər realdır?

- Biz türk dünyasının bütövlüyünü birinci növbədə etnik-mədəni bütövlük kimi qəbul edirik. Bu mənada türk dünyasının bütövləşməsi bir zərurətdir. Bu prosesin nəzəriyyəsi vaxtilə çox mükəmməl hazırlanıb. XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində türk dünyasının böyük liderləri İsmayıl bəy Qaspıralı, Əli bəy Hüseynzadə, Ziya Göyalp, Yusuf Akçuralı bu nəzəriyyəni hazırlayıblar. Amma iş elə gətirdi ki, o dövrdə bütövləşmə əvəzinə, daha çox türk xalqlarının parçalanması prosesi baş verdi və bu parçalanmalar normativləşdi. Artıq bu gün türk dünyasının bütövlüyü uğrunda mübarizə tam reallıqdır.
- Bəs bu bütövləşməyə konkret hansı problemlər imkan vermir?
- Türk xalqlarında bütövləşmənin ən ciddi elementlərindən biri dil problemi, ümumi ünsiyyət məsələsidir. Bu gün müxtəlif türk dövlətləri, xalqları arasında Türkiyə türkcəsi ortaq dil kimi, ümumi dil kimi artıq işlənir. Yəni bu proses artıq başlayıb. Türkiyə türkləri şərqdən qərbə doğru nə qədər çox getmək mümkündürsə, gediblər. Bu, eyni zamanda dilin inkişafı, dilin yaddaşında daha geniş coğrafiyanın və daha perspektivli istiqamətin olması deməkdir. İkinci bir tərəfdən, Türkiyə türkləri sayca ən çox olan türk xalqıdır. Onların sayı dünyada 100 milyona çatır. Türkiyə türkcəsində danışan xalq yüz illər boyu davam edən, böyük varisliyi olan bir xalqdır. Bunu da nəzərə anlamaq lazımdır ki, Türkiyə türkcəsi ilə 100 milyon Türkiyə türkü danışır, 50 milyondan artıq Azərbaycan türkü bu dili yaxşı anlayır, türkmənlər, özbəklər, uyğurların bu türkcəni anmaqda heç bir problemi yoxdur. Daha çox Qıpçaq xalqları olan qazax, qırğız, tatar, başqırd və Sibir xalqları Türkiyə türkcəsini çətin anlayırlar. Burada bir məsələ də var - Türkiyə türkcəsi ortaq türk dili kimi qəbul edilməsinə nə qədər hazırdır? Ortaq əlifba məsələsinin reallaşması daha asandır. Yəni faktiki olaraq, bütün türk xalqları tədricən latın əlifbasına keçir. Burada bir ciddi müqavimət yoxdur və latın qrafikasına keçid türk xalqları üçün labüddür. Ortaq əlifba ilə bağlı çox müzakirələr olub, müəyyənləşmiş qənaət bundan ibarətdir ki, hər bir səsin bütün türk dilləri üçün eyni işarəsi olmalıdır.
- Ortaq türk dilinin yaranması ortaq ünsiyyətin yaranmasına xidmət edəcək, bəs ortaq əlifbanın perspektivi nədir?
- Yazılı kütləvi informasiya vasitələri, kitab nəşri, elm sahəsində, eləcə də aparılan sənədləşmələrdə istifadə üçün türk xalqları arasında ortaq əlifbanın yaradılmasına böyük ehtiyac var. Məsələn, Qazaxıstan və Qırğızıstan prezidentləri bir-biri ilə niyə rusca yazışmalıdır? Yaxud Özbəkistan və Türkiyə prezidenti arasında yazışmalar nəyə görə ingilis dilində aparılmalıdır? Bu gün türk dünyası arasında iqtisadi əlaqələrə dil problemləri çoxlu maneələr yaradır.
- Yeni yaradılan ortaq türk dili və əlifbası türkdilli xalqların yerli dilini və əlifbasını tədricən sıxışdırmayacaq ki?
- Belə bir qorxu var və bu, təbiidir. Biz onsuz da universal bir dünya əlifbasına keçmişik. Yəni latın əlifbasının türk xalqlarının qəbul etməsi artıq bir reallıqdır və heç bir türk xalqı bundan geri çəkilə bilməz. Bu gün Kiril əlifbasının namusu uğrunda mübarizə aparmaq mümkün deyil, yəni bu məsələ artıq bitib. Yalnız dil məsələsində müəyyən problemlər ortaya çıxacaq. Əslində bizim də son məqsədimiz budur ki, bütün türk xalqları bir xalq olsun və bu xalqın da bir dili olsun. Bu da heç kimin xətrinə dəyə bilməz, çünki Türkiyə türkcəsi yalnız Anadoluda və ya İstanbulda yaşayan bir türkün deyil, eyni zamanda bir qırğızın, özbəyin, yəni bizim babalarımızın dilidir. Əlbəttə, nəticə etibarilə bir dil yeni ortaq ünsiyyət vasitəsi kimi fəaliyyətə başlayırsa, bizim qəbul elədiyimiz yerli milli ədəbi dillər tədricən onun içərisində unudulacaq. Təbii ki, xırda milli ehtiraslar olacaq, amma bu da parçalayıcı bir cəhətdir, biz də elə bu parçalanmadan qaçırıq.
- Bütün türklərin ən qədim abidəsi olan Orxon-Yenisey əlifbasının ortaq türk əlifbası kimi qəbul olunması təklifi ilə çıxış edənlər çoxdurmu?
- Orxon-Yenisey və yaxud qədim türk-rum əlifbası bütün türkləri birləşdirən bir əlifbadır. Bu əlifbanın mövcud olması bizim çox qədim və zəngin bir mədəniyyətə malik olduğumuzu göstərir. Bu yazılar V-X əsrləri əhatə edir. Bəli, indi bəzən romantik təkliflər olur ki, qədim türk-rum əlifbasına qayıdaq. Bu əlifbanı dekorativ olaraq müəyyən məclislərdə, yazılarda işlətmək olar, amma o dövrü, tarixi biz yaşayıb keçmişik. Bu tarix bütün türkləri birləşdirən enerji, bu əlifba türklərin böyük mədəniyyət aktıdır. Biz bu şərəfli tarixi səhifəni öyrənməli, tədqiq və təbliğ etməliyik.
- Azərbaycanda Atatürk Mərkəzi olaraq Orxon-Yenisey abidələrinin şifrinin açıldığı, bu qədim mətnin oxunduğu günü xüsusiləşdirməyi təklif edirsiniz...
- Bu qayaüstü yazılar, abidələr barəsində artıq XVII əsrdə məlumatlar vardı. Sözün açığı, heç fikirləşmirdilər ki, türklər belə yazı mədəniyyətinə malik ola bilərlər. İndi fikirləşəndə adam özünü bir az narahat hiss edir ki, hətta heç bir tədqiqatçının ağlına da gəlməyib ki, türklərin yaşadığı coğrafiyada, ərazidə tapılmış yazılı abidə türklərin də ola bilər?! Yalnız 1893-cü ildə ingilis alimi Vilhelm Tomson yazılarda eyni işarələrin təkrarlanmasına fikir verir. Bu isə ahəng qanunundan xəbər verir, ahəng qanunu isə türk dillərinin ən xarakterik xüsusiyyətidir. Beləliklə, bu kimi üsullarla tədqiqatçı yazıların şifrəsini açır və mətnin türkcə olması məlum olur. 1893-cü ilin 25 noyabrı qədim türk-rum yazılarının oxunması, qədim abidənin sirrinin açılması və türk əlifbasının aşkar olunması günü kimi tarixə düşüb. Bu tarix bizim türk dünyası və onun yazı mədəniyyəti, ortaq ümumi əlifba üçün münasib və sevindirici bir hadisədir. Ona görə də Azərbaycanda Atatürk Mərkəzi olaraq təklif edirik ki, noyabrın 25-i ortaq türk əlifbası və yaxud türk əlifba günü kimi qeyd edilsin.
- 25 noyabr - Türk əlifba günü münasibəti ilə müəyyən tədbirlərin keçirilməsi nəzərdə tutulurmu?
- Bu məqsədlə Atatürk Mərkəzində beynəlxalq bir konfrans keçirməyi planlaşdırırıq. Türk əlifba günü münasibəti ilə türkoloq və mütəfəssislərlə birgə ilk toplantımız yaxın günlərdə Azərbaycanda Atatürk Mərkəzində olacaq. Çalışacağıq ki, sonrakı illər bu tədbirlər daha geniş miqyasda, mütəxəssislərin iştirakı ilə keçirilsin.
- Nəhayət, ortaq türk dili, ortaq türk əlifbası və ortaq əlifba günü ilə bağlı aparılan bugünkü müzakirələrin konkret nəticəsi nə vaft məlum olacaq?
- Daha konkret nəticələrin əldə edilməsi və mövcud vəziyyətin müzakirəsi ilə bağlı Atatürk Dil Qurumu elmi-praktik konfrans keçirməyi planlaşdırır. Ciddi, nüfuzlu, dövlət tərəfindən vəkil olunmuş nümayəndələrin iştirakı ilə bu məsələ dayanmadan müzakirə edilib konkret layihə şəklində təsdiq olunmalıdır. Ardıcıl olaraq keçirilən türk xalqları qurultaylarının hesabatlarında hər dəfə bu məsələ qeyd olunur ki, türk xalqları latın qrafikasına keçsin, ortaq ümumi ünsiyyət vasitəsinin yaradılması üzərində işlər davam etdirilsin. İndi söhbət ondan gedir ki, artıq yaranmış ümumi, ictimai, mədəni əhval-ruhiyyəni professional və dövlət adamlarının müzakirəsinə vermək və bu məsələni yekunlaşdırmaq lazımdır.

qaynaq:APA.AZ

Tatarıstan keçmiş şöhrətini bərpa edir

Sahib — Wed, 28 Nov 2007 05:01:51 -0100

Tatarıstan və Kazan Sibir və Ural-Altay və Uzaq Şərq türklərinin mədəni, mənəvi mərkəzinə, onların ana yurduna çevrilir.Vaxtı ilə Türküstan (Orta Asiya), Sibir, Uzaq Şərq, Xakas, Altay və Uyqur türklərinin milli mədəni oyanışında elmi-siyasi mərkəz rolunu oynayan Tatarıstan yavaş-yavaş bölgənin aparıcı elm

mədəniyyət mərkəzinə çevrilməkdədir. Tatrıstanın ana şəhəri Kazan keçmişdə olduğu kimi Sibir, Ural və Altay türklərinin milli mədəni adət-ənənələrinin, dilinin, mədəniyyətinin qorunub saxlanılmasında önəmlı rol oynamaqdadır. Bu gün Kazanda və Tatarıstanın digər alı məktəblərındə Sibir, Ural, Xakasiya və Altaylardan olan yüzlərlə gəncin təhsil aldığını görəndə Tatarıstanın bölgənin türk xalqlarının milli kimliklərinin qoruyub saxlanılmasında oynadığı əvəzsiz rol aydın şəkildə nəzərə çarpır. Tatarıstan prezidenti Mintimer Şaymiyevin də dediyi kimi, Tatarıstan və Kazan Sibir və Ural-Altay və Uzaq Şərq türklərinin mədəni, mənəvi mərkəzinə, onların ana yurduna çevrılır. Kazanın türk dünyasında və Rusiyanın həyatında oynadığı önəmli roldan danışarkən bır mühüm faktı demək istəyirik. Vaxtı ilə Rusiyanın ən məşhur şərqşünasları Kazan universitetinin yetirmələri olub. Onların arasında məşhur şərqşünas alim azərbaycanlı Mirzə Kazım bəy də var. Əsarətdə olan türk xalqlarının başı üzərindən azadlıq və müstəqillik küləkləri də məhz Kazandan əsib. Vaxtı ilə türk birliyi ideyaları da Kazanda təhsil alan türklər tərəfindən gündəmə gətirilib. Bu gün də tatarlar istər MDB məkanında, istərsə də ondan kənarlarda türk xalqlarının həmrəyliyi, birliyi üçün qüvvə və bacarıqlarını əsirgəmirlər. Gələn ay Tatarıstanın ictimai-siyasi həyatında daha bir tarixi hadisə baş verəcək. Dekabrın 14-15-də Tatarıstanın paytaxtı Kazan şəhərində IV Ümumdünya Tatar Qurultayı (ÜTQ) keçiriləcək. Qurultayda dünyanın müxtəlif bölgələrinə səpələnmiş tatarları və türk xalqlarını təmsil edən 800-dən yuxarı nümayəndə iştirak edəcək. Qurultayda tatar dilinin, tatar mədəniyyəti və adət-ənənəsinin qorunub saxlanması, dünya türk xalqları ilə daha sıx inteqrasiya yolları müzakirə ediləcək. Bundan başqa, qurultay iştirakçıları ÜTQ-nin növbəti 5 il ərzində fəaliyyət strategiyasını müəyyənləşdirəcək və rəhbər orqanlara seçkilər keçirəcəklər. Bu qurultayda qəbul edilən qərarların Tatarıstanın gələcək inkişafına, onun türk, o cümlədən dünya xalqları arasında özünün layiqli yerini tutmasına önəmli töhfə verəcəyi gözlənilir.

mənbə:zaman qəzeti

Altayda 2300 il yaşı olan qadın mumiyası tapılıb

Sahib — Sun, 18 Nov 2007 21:22:14 -0100

Altayın Rubsovski rayonunda 2300 il yaşı olan qadın mumyası tapılıb. Maraqlıdır ki, 2300 il yaşı olduğu təxmin edilən mumiyanın dırnaqlarında manikür hələ də qalıb. Bir-birinin yanında yerləşən 5 kurqandan dördüncüsündə aşkarlanan mumiyanın skif dövrünə aid olduğu təxmin edilir

Mütəxəssislərin sözlərinə görə, mumiyanın dırnağındakı manikür molekulyar-genetik analiz aparmağa imkan verəcək. Bu isə qadının yerli əhali qrupuna aid edilib-edilməməsi barədə suallara aydınlıq gətirəcək. Hazırda mumya bərpa olunmaq üçün Ermitaja göndərilib.

qaynaq:www.gamoh.biz