Tereqqi.tk

Əli bəy Hüseynzade ve İdealogiyası

Sahib — Sat, 14 Jun 2008 12:34:16 +0000

Tarixə bir nəzər

19-cu esrin sonlarindan baslayaraq maarifcilik herekatinin canlanmasi, milli teatrin ve metbuatin meydana cixmasi ve inkisaf tapmasi, realizme meylin quvvetlenmesi tedricen realist yazicilar neslinin yetisib formalasmasina ciddi tesir gosterir.
Azerbaycan muellimlerini 1906 ve 1907-ci illerde 1-ci ve 2-ci qurultaylarinin cagirilmasi ve bu qurultaylarda dovrun en aktual maarif meselelerinin muzakireye cixarilmasi muhum hadise idi.Milli mekteblerin sebekesinin genislenmesi, ana dilinde yazilmis dersliklerin ve proqramlarin hazirlanmasi, muellim hazirligi, qizlarin tehsile celb olunmasi kimi meselelere dair qebul olunmus qerarlar ve heyata kecirilen genis miqyasli tedbirler netice etibarile milli menlik suurunun oyanisina, ozunuderk prosseslerinin derinlesmesine xidmet edirdi.
Dovrun en boyuk hadiselerinden biri metbuat sahesinde bas vermis xususi intibahla bagli idi.
20-ci esrin evvelerinde Azerbaycanda en muxtelif edebi ve siyasi istiqametleri temsil eden metbuat orqanlarinin meydana cixmasi, ardicil ve semereli fealiyyeti cemiyyet heyatinin demokratiklesmesine, habele umumilli inkisafa ciddi tesir gosterirdi.Tiflisde "Serqi-Rus" ve "Molla Nesreddin", Bakida "Heyat", "Fuyuzat", "Irsad", "Selale","Sedai-Heqq", "Aciq soz', "Kelniyyet", "Zenbur", "Rehber", "Behlul", "Debistan", "Mekteb", Tebrizde "Azerbaycan", Irevanda "Leylek" ve s. kimi metbuat orqanlarinin meydana gelmesi edebi-ictimai firkin inkisafina, milli-menevi oyanisa getirib cixartdi.
Yeni dovr Azerbaycan xalqinin taleyinde ve tarixinde muxtelif merhelelerden kecse de, aparici istiqamet muasirliye can atmaqdan ibaret olmusdur. Bunun en parlaq tezahuru soz senetinde get-gede guclenen tenqidi ruh idi.Vidadinin, Vaqifin ictimai kederi tedricen Qasim bey Zakirin, M.F. Axundzadenin, S.E. Sirvaninin cemiyyete tenqidi munasibetini formalasdirdi.20-ci esrin evvelerinde ise "Molla Nesreddin" mektebinin(Celil Memmedquluzade, Sabir ve basqalari) timsalinda Azerbaycan edebiyyati tenqidi realizmin en parlaq numunelerini verdi.
Umumiyyetle, 20-ci esrin evveleri-Azerbaycan edebiyyatinin ideya menbelerinin butun aydinligi ile ortaya cixdigi, cemiyyetin muzakiresine verildiyi merheledir.Bu merhelede turkculuk, islamciliq ve muasirlik vu ve ya diger edebi mektebin, cereyanin, yaxud soz senetkarinin ideali seviyyesine yukselir.Realistler daha cox muasirliye, romantikler ise turkculuye, ya da islamciliga meyl edirler.
Yeni dovr Azerbaycan xalqinin milli maraqlari serq enenelerini dasimaqla yanasi qerb edebi texnologiyalarina da meyl gosterir.Realizmin guclenmesi turkculuyu ve islamciligi arxa plana kecirdiyi halda, muassirliye, umumbeseri ideallara genis meydan verir.
Texnologiya baximindan geri qalmis serqle ireli getmis qerbin qarsiliqli elaqelerinin inkisaf etdiyi, dunyada umumi prosselerin getdiyi bir dovrde Azerbaycan edebiyyatinde xalqinin hem siyasi, hem edebi, hem sosial, hem de iqtisadi heyatinda hem de qerb menseli movzularin, ideyalarin ozune yer tutmasi tebii idi.Lakin qerb daha muassir , daha cazibedar gorunurdu.
19-cu esrin evvelerinden baslayaraq Azerbaycan iki hisseye- simala ve cenuba bolunmesi 19- cu esrin sonu 20-ci esrin evvelerinde xalqin edebi taleyinde ozunu daha aydin gosterdi.
Azerbaycanin simalinda qerb, cenubunda ise serq medeniyyet ideologiya ve dusunce eneneleri daha cox qerarlasmaga, xalqin ictimai heyatinda ferqler yaranmaga, derinlesmeye basladi.
Yeni dovrun son merhelesinde(20-ci esrin evvelerinde) Azerbaycan xalqinin ideologiyasinda turkculuk, islamciliq ve muasirlikden ibaret ideya inkisaf istiqametleri, prinsipleri, milli mefkure, ideologiya halina geldi.
Azerbaycan xalq ideologiyasinin En yeni dovru Azerbaycan xalq cumhuriyyeti illerinde (1918-1920) milli demokratik ideyalarin tesekkul tapib formalasmasi ile baslandi.
En yeni dovrde Azerbaycan xalqi movcud ideoloji problemlere, tezyiqlere baxmayaraq suretle inkisaf etmisdir.C.Cabbarli, S.Vurgun, Mehemmedhuseyn Sehriyar, Resul Rza kimi boyuk soz senetkarlari edebiyyata yeni movzular, ideyalar, formalar getirdiler,baslicasi ise Azerbaycanciliq mefkuresini formalasdirdilar.Murekkeb ideoloji seraitde Milli Intibahin enenelerinin yasayib inkisaf etdiren, ana dilini muasir seviyyeye qaldiran hemin senetkarlar milli musteqillik ucun menevi esas verdiler.B.Vahabzade, I.Sixli, M.Araz, N.Hesenzade,Anar...yalniz qudretli soz senetkarlari deyil, hem de milli azadligin ideoloqlari olmusdur.

Əlibəy Hüseynzadə kimdir?

Əlibəy Hüseynzadə 1864-cü ildə Salyanda doğulmuş və 1940-cı ildə İstambulda vəfat edib. Uşaqlıqda Qafqazın Şeyxülislamı olmuş babası Axund Əhməddən təhsil alıb. Sonra 1885-ci ildə Tiflis Gimnaziyasını bitirib, Peterburq Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olub. Axırıncı kursu bitirərkən tələbələrin iğtişaşı baş verir. O da bu hərəkata qoşulub, fəal iştirak edib. Çar jandarması tələbələri təqib edib, tutub işgəncələr verir. O isə bir dəstə yoldaşı ilə Türkiyəyə gedir.
1895-ci ildə İstambulda Ali-Hərbi Tibb Məktəbini bitirib, bir müddət orada yaşayır. 1890-cı ildə professor köməkçisi olur, tibbə dair əsərlər yazır. Eyni zamanda mətbuatda çıxış edir, "İttihad" firqəsinin əsasını qoyur.
Rusiyada da siyasi durum kəskinləşəndə 1904-cü ildə Bakıya qayıdır. Bakıda yaşayarkən dəri-zöhrəvi xəstəliklərə düçar olan insanları müalicə edir. Şer və məqalələr yazır.
Əlibəy Hüseynzadə rus, ərəb, fars, türk və alman dillərini bilirdi. Almaniyada Hötenin "Faust" əsərindən tərcümələr edib. Bakıda "Həyat" qəzetinin redaktoru olub. "Kaspi" qəzetinin və "Füyuzat" жurnalının redaktoru işləyib
Əlibəy Hüseynzadə "Füyuzat" jurnalında rus ədəbiyyatından, habelə Avropa ədəbiyyatından çoxlu faydalı məqalələr dərc edirdi. Dövrün mütərəqqi şəxsiyyətləri ilə oxucuları tanış etməyi özünə şərəf bilirdi. Tolstoy, Puşkin, Viktor Hüqo, Çernişevski və başqa böyük şəxsiyyətlərin əsərlərindən tərcümələr edirdi.
Əlibəyin gözəl görkəmi varmış. Bir qədər ucaboy avropasayağı çənəsində saqqal saxlayardı. Gözəl geyimlər, çevik hərəkətli və hazırcavab bir şəxs idi. Bəzən çox darmacal olardı, incə və zərif yumoru vardı.
Ə.Hüseynzadə gözəl skripka çalırmış, həm də gözəl rəssam idi. Boyakarlığın hər cür formasında mənzərə, məişət səhnələri və portretlər yaratmışdır. Onun ən maraqlı sənət əsəri "Bibiheybət məscidinin görünüş" tablosudur. Bu tablo həmin məscidin əvvəlki variantıdır. Bu əsər Rüstəm Mustafayev adına incəsənət muzeyinin ən qiymətli eksponatıdır. Əlibəyin "Azərbaycanın ailəsi" əsəri bədiiliyi ilə xalqımızın qəlbində kök salmışdır.

Füyuzat bir mətbu orqan kimi

Dovrun en aktual, en mubariz, oz ideallarinin carcisi olan Fiyuzat cox qisa omur surmesine baxmayaraq cox boyuk ve cesaretli addimlar atmisdir. "Intiqad ediyoruz, intiqad olunuyoruz" adli meqalede "xabi-qefletle" mubarizenin, heyatin, cemiyyetin yenilesdirilmesini, Fiyuzatin esas vezifelerinden oldugu xususi olaraq nezere carptirilmisdir.Netice etibarile Fiyuzat jurnali yeni esrde milletin inkisafi, dircelisin yolunda buxova cevrilmis cirkablari yigib dagitmaq, fedailer yetisdirmek, "turkqanli, muselman etiqadli, fireng fikirli, avropa qiyafetli" yeni insani formalasdirmaq ucun sey gostermisdir.
Fiyuzatda umumturk xarakterli yazilar ustunluk qazanmisdi.Elibey Huseynzadenin ortaq umumturk edebi dili yaratmaq ideyasinin da esas tebligat tribunasi Fiyuzat jurnali idi.Jurnalda turk dilinde "Kurreyi-erz uzerinde en muktesir ( cox yayilmis) bir dil" kimi xususi onem verilmisdir.
Avropanin elm ,edebiyyat, maarif ve texnologiyasina ciddi maraq gosteren Fiyuzat jurnali turk xalqlarini, o cumleden Azerbaycan xalqini Avropadan oyrenmeye istiqametlendirirdi.Bu meqsedle jurnal Avropa xalqlarinin edebiyyatlarindan ayri-ayri bedii numunelerin tercume edilib yayilmasina ciddi munasibet besleyirdi.E. Huseynzadenin gorkemli alman sairi I.V. Gotenin (Faust) eserinden tercume etdiyi parcalari Fiyuzat jurnali genis oxucu kutlesine, edebi ictimaiyyete catdirmisdir. Azerbaycan oxucusu Sekspir, Bayron ve Tolstoy kimi edibler barede ilk mufessel melumatlari ve onlarin eserlerinden ornekleri Fiyuzat jurnali vasitesile elde ede bilirdi..
Romantiklerin esas numayendeleri- Elibey Huseynzade, Huseyn Cavid, Mehemmed Hadi, Abbas Sehhet, Abdulla Sur, Ebdulxaliq Cenneti, Yusif Ziya Talibzade, Ibrahim Tahir, Nesib Qudsi ve basqalari Fiyuzat jurnalinin etrafinda toplasmisdilar. Bundan basqa, Turkiyeden Ehmed Kamal, doktor Abdulla Covdet,Mahmud Ekrem Recairzade, Simali Kiprden Ehmed Raiq, Krimdan Hesen Sebri Eyvazov da Fiyuzatda ardicil olaraq ser ve meqalelerini derc etdirmisler.Fiyuzatcilar milli ideyalari quvvetlendirmek, vetenseverlik, azadliq, tereqqi ve maariflenme, medenilesme ugrunda mubarize aparmislar.
Fiyuzat jurnalinda rus carizmi, mustemlekecilik siyaseti, Turkiyede Osmanli devletinin monarxist rejimi ardicil olaraq tenqid olunmusdur. Jurnal ozununun tenqid hedeflerinden danisanda muselmanlar icerisindeki "Boyuk mevaciblere alismis burokratlar", xalqin servetlerini "istedikleri qeder emib sormus sermayedarlarla" bir sirada "lisan ve ,ezheblerinden bir boyunduruq qayirib her kesin boynuna taxib okuz kimi o yan bu yana cekmekden zovq almis rus ortodoks missionerleri" de xusisi olaraq diqqet merkezine cekilmisdir. Buna gore de Fiyuzat dergisinin ve Fiyuzatcilarin fealiyyetine Rusiya ve Osmanli Turkiyesi terefinden daim ciddi nezaret edilmisdir.Nehayet, Turkiyedeki sultan Ebdulhemid rejiminin tezyiqi ile Fiyuzat jurnalinin fealiyyeti 1 noyabr 1907- ci ilde dayandirilmisdir.Bu iller erzinde cemi 32 sayi cap olunmasina baxmayaraq Fiyuzat jurnali Azerbaycanda milli oyanisa, tereqqi ve dircelise habele romantik edebiyyatin inkisafina sanballi tohfeler vermisdir.Qisa muddet nesr edilse de Fiyuzat jurnalinin fealiyyeti Azerbaycan milli metbuati tarixinde xusisi merhele teskil edir.

Türkləşmək, islamlaşmaq, avropalaşmaq və Əli bəy

Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək triadasının müəllifi kimdir, ideyanın təməl daşını kim qoymuşdur?. Nəzəri prinsipin Cəmaləddin Əfqaniyə, Yusuf Akçuraya, yaxud Ziya Gökalpa aid oduğunu iddia edənlərə ən tutarlı cavabı 1924-cü ildə Ziya Gökalpın vəfatı ilə əlaqədar yazdığı "Ziya Gökalp haqqında xatirə və mülahizələr" məqaləsində türkçülüyün böyük qurucularının ilklərindən olan Yusuf Akçuranın özü verirdi: "Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək... türkçülərin fəaliyyətində bir vəchə mahiyyətini haiz olan bu üçlü ümdənin əsl atası Hüseynzadə Əli bəydir. Məhz siyasət sahəsində, biri digərinə zidd kimi görünən türklük, islamlıq, osmanlılıq siyasətlərinin, bu üç tərzi siyasətin, qabili təlif olduğunu Əli bəy iddia etmiş və "füyuzat"ın 10 iyul ihtilalından əvvəl çıxmış nüsxələrindən birində "türklük, islamlıq və avropalılıq" qayələrinin məmzucən istehsalını tövsiyə eyləmişdi".
"Yaradılış etibarı ilə filosof təbiətli, dərvişməşrəb" olan Əli bəy Hüseynzadə gerçəkdən də öz sakit, təvazökar halı ilə düşüncələrdə çevriliş yaratdı. Milyonlarla insana sirayət edə bildi. Yüz ildir ki, türk dünyasının mənəvi problemləri onun yandırdığı çırağın işığında çözülür.
"Türk hissiyyatı ilə mütəhəssis, islam diniylə mütədəyyin və Avropa mədəniyyəti-hazırasıyla mütəməddin" olmağa çağıran Əli bəy istisna olunarsa, ona qədər məsələni bu şəkildə düşünən və ifadə edən başqa biri yoxdur və elə buna görə də Əli bəy bu istiqamətdə birinci dahimizdir. Bütün türk dünyası miqyasında birinci dahi.
Türk-İslam-Qərb dəyərlərinin sintezindən hasilə gəlmiş bir cəmiyyəti hazırlamaq ideyası ona məxsusdur.
"Çirkablara daş atmalıdır, həm də doluncaya, yox edilincəyə, ortadan vücudları qaldırılıncaya qədər daş atmalıdır, mümkün qədər böyük daşlar atmalıdır, qayalar yuvarlatmalıdır. Daş, qaya kafi deyildir. Oraları tibbin tövsiyə etdiyi zəhərli-zəhərli mikrob öldürücü məvaddi-əfniyyə ilə doldurmalı, üzərinə neft qazı tökməli, sonra da atəş yağdırmalı, ta ki, üfunətindən, üzviyyatı-sariyyəsindən bir əsər qalmasın! fədai lazımdır, fədai! Yuxarı sıçrayan murdarlıqlardan qorxmayan fədai! Türk qanlı, müsəlman etiqadlı, firəng fikirli, Avropa qiyafətli fədai!"

Mühavizəkarlık(Muhafazakarlık)

Sahib — Sun, 18 Nov 2007 09:33:59 -0100

Muhafazakârlığın bir düşünce akımı olarak doğup biçimlenme¬sinde üç tarihsel olgu büyük rol oynamıştır. Bu olgulardan birincisi, Fransız Devrimidir. Söz konusu devrim, kısa sürede dünyanın dört bir yanma yaydığı düşünce ve ilkelerle, sadece Fransa'da yerleşik düzeni yıkmakla kalmamış, pek çok ülkede başgösteren devrimlere ve yenileşme akımlarına öncülük etmiştir.

GİRİŞ

Kişilik Eğilimi Olarak Muhafazakârlık

Durumsal Muhafazakârlık

Siyasal Muhafazakârlık

MUHAFAZAKÂR İLKELER

sonuc

YÜKLƏ ENDİR

Islahatların siyasi sabitliyə təsiri"Həsənov Samin "

Sahib — Tue, 01 May 2007 06:55:23 +0000

Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin uzaqgörənliklə müəyyənləşdirdiyi kimi: "Ölkəmiz öz coğrafi-strateji vəziyyətinə, müstəqil siyasət apardığına görə, müxtəlif yerlərdən Azərbaycana qarşı müxtəlif təxribat əməliyyatları daim olacaqdır. Onun üçün də Azərbaycanda ictimai-siyasi sabitlik, sağlam mühit, xalqın birliyi bütün bu çətinliklərin qarşısını almaq üçün əsas şərtdir
Materiyanın atributu hərəkət olduğu kimi, dövlətin də atributu inkişafdır, quruculuqdur. Dünyanın ən inkişaf etmiş, demokratik ölkələrində də bu proses davam edir, sadəcə olaraq, bir pillədən o birinə, daha yüksəyinə keçir.

Dövlət quruculuğunun dayanması və yaxud yerində sayması "durğunluq" adlanır və əks prosesin - tənəzzülün başlanğıcıdır. Heydər Əliyev siyasəti dövlət quruculuğunun xalqın mentalitetinə və mənafeyinə, dünyanın və zamanın tələbinə uyğun olaraq davam etdirilməsini tövsiyə edir.
Bu syasətin həyata keçirilməsi, təbii ki, böyük məsuliyyət tələb etdiyi kimi, böyük də qabiliyyət tələb edir. Burada xalqını sevmək, onun tarixini, mentalitetini dərindən bilməklə yanaşı, dünya siyasətindən, zamanın gərdişindən baş çıxarmaq, anadangəlmə dövlətçilik fəhminə malik olmaq gərəkdir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu gün Heydər Əliyev siyasətini uğurla davam etdirməklə yanaşı, daim dəyişməkdə və yeniləş-
məkdə olan dünyanın ən mütərəqqi siyasi və iqtisadi texnologiyalarını Azərbaycana gətirir. Azərbaycanın sivil dünyaya inteqrasiyasının əsas istiqamətlərindən biri də belədir - demokratik islahatların həyata keçirilməsində qabaqcıl dünya təcrübəsindən istifadə edilməlidir. Qabaqcıl dünya təcrübəsi isə siyasi və iqtisadi islahatların paralel aparılmasını tələb edir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Sloveniyanın Bled şəhərində keçirilmiş "Caspian Outlook - 2008" strateji forumunda (27 avqust) çıxışında qeyd etmişdir ki, Azərbaycanda siyasi və iqtisadi islahatlar paralel şəkildə aparılır və bu, uğurların əldə edilməsi üçün ilkin şərtdir. Yalnız siyasi və iqtisadi islahatların birgə reallaşdırılması və Avropa dəyərlərinə qəti sadiqlik güclü iqtisadiyyat, qanunun aliliyi, demokratik cəmiyyət qurulması əsasında bir çox uğurların əldə edilməsini mümkün edə bilər.
Bunlarla yanaşı Azərbaycanda aqrar islahatlar da heyata kecirilir ki, bunun da Azərbaycanın inkişafı, siyasi sabitliyin yaranması və möhkəmlənməsində çox böyük rolu vardır.
Ümumiyyətlə, siyasi, demokratik, iqtisadi və aqrar islahatların siyasi sabitliyin formalaşmasına böyük təsiri olduğu kimi, onun möhkəmlənməsi və inkişafında da böyük rol oynayır.

1. Siyasi ve iqtisadi islahatların siyasi sabitliyə təsiri.

Biz Azərbaycanda siyasi və iqtisadi islahatları paralel şəkildə aparırıq və hesab edirəm ki, bu, uğurların əldə edilməsi üçün ilkin şərtdir. Əgər siz diqqəti yalnız iqtisadi islahatlara yönəltsəniz və demokratikləşmə, vətəndaş cəmiyyətinin yaradılması və qanunun aliliyinin təmin edilməsini bir kənara qoysanız, onda istədiyiniz nailiyyətləri əldə edə bilməyəcəksiniz. Eyni ilə, deyə bilərəm ki, yalnız siyasi islahatlarla məşğul olacağınız və iqtisadi islahatlar aparmayacağınız təqdirdə, gündəlikdə duran iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi çətin olacaqdır. Yalnız siyasi və iqtisadi islahatların birgə reallaşdırılması və Avropa dəyərlərinə qəti sadiqlik güclü iqtisadiyyat, qanunun aliliyi, demokratik cəmiyyət qurulması əsasında bir çox uğurların əldə edilməsini mümkün edə bilər. (1)

İlham Əliyev
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
.
Göründüyü kimi, Prezident İlham Əliyev dünya təcrübəsinə istinad edir, müdrik və mütərəqqi bir siyasətçi kimi çıxış edir. İqtisadi və siyasi islahatlar inkişafın iki ayrılmaz qanadını təşkil edir. Əgər siyasi islahatlar üstqurum yaratmağa xidmət edirsə, iqtisadi islahatlar bazisi təşkil edir. Bu iki anlayış arasında funksional bir əlaqə mövcuddur. Əgər iqtisadi islahatlar sərbəst dəyişəndirsə, siyasi islahatlar asılı dəyişəndir. Deməli, iqtisadi islahat keçirmədən siyasi islahatlar aparmaq ümumiyyətlə nonsensdir. İqtisadi və siyasi islahatların süni surətdə bir-birindən ayrılması isə cəmiyyət və dövlət üçün təhlükəli eksperimentdir. Yəni, ikincinin keçirilməməsi birincini də ləngidir, cəmiyyəti, dövləti, bütün ölkəni geri çəkir. İqtisadi və siyasi islahatların ümumiyyətlə keçirilməməsi isə tənəzzülə gətirir. Doğrudur, bu istiqamətlərdə cəhdlər olub - Sovetlər İttifaqının, Kubanın, Şimali Koreyanın və s. təcrübəsi göz qabağındadır. .
Sovetlər İttifaqında 70 il ərzində iqtisadiyyat və siyasət sahəsində ümumiyyətlə köklü islahatlar aparılmamışdı. Bəzi kosmetik dəyişikliklərlə birpartiyalı avtoritar sistem və dövlət mülkiyyəti saxlanmışdı. Amma bunun üçün qapalı bir sistem yaratmaq, bütün sərhədləri bağlamaq, xalqları "xalqlar türməsi"ndə saxlamaq lazım gəlmişdi. Doğrudur, ittifaqın tarixində iki dəfə - 50-ci illərin axırlarında N.Xruşşov və 80-ci illərin axırlarında M.Qorbaçov siyasi və iqtisadi sistemdə əsaslı dəyişikliklər etməyə cəhd etmişdilər. Amma birinci halda qapalı sistem hələ güclü olduğundan islahatlar baş tutmamış, baş islahatçı isə işdən uzaqlaşdırılmışdı. İkinci halda isə "yenidənqurma" haqqında təbliğat başlasa da, M.Qorbaçovun islahat aparmağa cəsarəti və qabiliyyəti çatmamışdı. Az sonra isə ittifaqın özü yıxılmış, onun birinci və axırıncı prezidenti isə tarixin arxivinə atılmışdı. Təbii ki, bütün bunlar nəticə idi, səbəb isə 70 il ərzində ölkədə siyasi və iqtisadi islahatların aparılmamasındaidi.
1993-cü ildə Azərbaycan xalqı Heydər Əliyevi hakimiyyətə gelmesile ölkəmizdə əmin-amanlıq yarandı və "Əsrin neft müqaviləsi" imzalandı. Demokratik dövlət quruculuğu ilə məşğul olmaq - iqtisadi və siyasi islahatlar aparmaq üçün vaxt və imkan yarandı. 1995-ci ilin noyabrında çoxpartiyalı əsasda parlament seçkiləri keçirildi və eyni vaxtda referendum yolu ilə müstəqil Azərbaycanın əsas qanunu-Konstitusiya qəbul olundu. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə hazırlanmış bu sənəd hakimiyyətin bölünməsi prinsipinə əsaslanırdı və ölkədə demokratik islahatların keçirilməsinə imkan yaradırdı. Tezliklə yeni seçilmiş parlament də işə başladı, iqtisadi və siyasi islahatların keçirilməsi üçün hüquqi baza hazırlandı. Az sonra I Özəlləşmə Proqramı qəbul olundu və Azərbaycan postsovet məkanında iqtisadi islahatların keçirildiyi pionerlərdən oldu. İqtisadi islahatlarla paralel siyasi islahatlar da həyata keçirildi. Sonrakı mərhələ yerli özünüidarə orqanlarına çoxpartiyalı əsasda demokratik seçkilərin keçirilməsi ilə əlamətdar oldu. .
Beləliklə, iqtisadi və siyasi islahatların paralel keçirilməsi, bu prosesdə dünya təcrübəsinə istinad edilməsi Heydər Əliyev siyasətinin ana xəttini təşkil edir. Prezident İlham Əliyev də bu siyasətin varisi, davamçısı kimi çıxış edir, iqtisadi və siyasi islahatların üzvi əlaqədə, paralel şəkildə keçirilməsinə böyük əhəmiyyət verir. Məlum olduğu kimi, hər bir ölkənin hərtərəfli inkişafı üçün, milli maraqlarının maksimum dərəcədə qorunması üçün onun iqtisadi potensialı mühüm rol oynayır. Azərbaycanın iqtisadiyyatının inkişafı, xüsusilə də, qeyri-neft sektorunun inkişafı bu gün Prezident İlham Əliyevin siyasətinin əsas prioritetlərindən biridir. .
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2003-cü il noyabrın 24-də imzaladığı "Azərbaycan Respublikasında sosial-iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi tədbirləri haqqında" fərmanda işsizliyin aradan qaldırılması, əhalinin yaşayış səviyyəsinin yüksəldilməsi, qaçqın və məcburi köçkünlərin yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması, regionların inkişaf etdirilməsi məqsədilə dövlət proqramlarının hazırlanması kimi mühüm vəzifələr nəzərdə tutulurdu. .
Azərbaycan Prezidenti regionların inkişafına nail olmaq üçün qarşıya qeyri-neft sənayesi sahələrinin, o cümlədən emal sənayesinin, xidmət və digər infrastruktur obyektlərinin yaradılması, kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalının artırılması, turizmin inkişafının təmin edilməsi, məşğulluğun səviyyəsinin yüksəldilməsi, sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi istiqamətində kompleks tədbirlər görülməsi, əhalinin güzəranının yaxşılaşdırılması, bölgələrdə müasir tipli elektrik stansiyalarının tikilməsi, yolların və kommunikasiya xətlərinin qurulması, regionlarda təhsil, elm, səhiyyə sahələrində mühüm işlərin görülməsi kimi strateji vəzifələr qoydu. Bu vəzifələr Prezident İlham Əliyevin 2004-cü il fevralın 11-də imzaladığı "Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramının (2004-2008-ci illər) təsdiq edilməsi haqqında" fərmanda öz əksini tapdı. Dövlət Proqramı olduqca böyük və regionların inkişafı üçün bütün zəruri məqamları əks etdirən mühüm sənəddir. .
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə aparılan məqsədyönlü siyasət nəticəsində ölkənin iqtisadi və sosial həyatında dünyada analoqu olmayan nailiyyətlər əldə edilmişdir. 2005-ci ildə Azərbaycanda ümumi daxili məhsulun (ÜDM) istehsalı 26 faiz artmışdır. 2006-cı ilin birinci yarısında isə bu artım 36 faizə çatmışdır. Azərbaycan bu göstəriciyə görə dünyada birinci yerdədir.
Bu qədər qısa müddətdə böyük uğurların əldə olunmasının təbii ki, ciddi səbəbləri var. Birinci əsas səbəb bütün bu işlərin Heydər Əliyev irsinə əsaslanması, məhz onun yaratdığı iqtisadi və siyasi baza üzərində qurulmasıdır. İkinci əsas səbəb isə Prezident İlham Əliyevin işə yaradıcı yanaşması, müasir dünya dəyərləri ilə Azərbaycan təcrübəsini uzlaşdırması, iqtisadi və siyasi islahatların paralel şəkildə aparılmasına şərait yaratmasıdır. (2)
Müstəqillik dövründən bu günə kimi ölkədə mövcud iqtisadi inkişafı iki əsas mərhələyə ayırmaq olar. Birincisi, 1991-1995-ci illəri əhatə edən iqtisadi xaos və ya tənəzzül dövrü. İkincisi, 1996-cı ildən başlayaraq davam edən makroiqtisadi sabitlik və dinamik iqtisadi inkişaf dövrü.
Birinci dövrdə Azərbaycan Respublikasının qarşılaşdığı misli görünməmiş siyasi (1991-1993-cü illərdə siyasi vəziyyətin qeyri-sabitliyi), hərbi (Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində ölkə ərazisinin 20%-i indiyədək erməni silahlı qüvvələrinin işğalı altındadır. Ermənistandan və Azərbaycanın işğal olunan ərazilərindən qovulmuş 1 milyondan çox azərbaycanlıların əksəriyyəti hələ də çadırlarda və yaşayış üçün yararlı olmayan yerlərdə yaşayırlar. Bu qaçqınların və məcburi köçkünlərin əksəriyyəti əmək qabiliyyətli olsalar da, faktiki olaraq onların çoxunun daimi iş yeri yoxdur, təsadüfi qazanclar və hökumətin verdiyi cüzi müavinətlər hesabına yaşamağa məcburdurlar) və iqtisadi (bu dövrdə keçmiş müttəfiq respublikalar arasında onilliklər ərzində formalaşmış qarşılıqlı mübadilə və istehsal-kooperasiya əlaqələrinin birdən-birə kəskin şəkildə pozulması nəticəsində istehsalın səviyyəsi xeyli aşağı düşdü, müəssisələrin əksəriyyəti öz fəaliyyətlərini ya məhdudlaşdırmaq, ya da dayandırmaq məcburiyyətində qaldılar, işçilərin kütləvi surətdə işdən azad edilməsi və əhalinin gəlirlərinin əsas hissəsini təşkil edən əmək haqqının səviyyəsinin real ifadədə aşağı düşməsi başlandı, inflyasiya prosesi sürətləndi. O dövrdə sosial gərginliyi azaltmaq üçün ölkə iqtisadiyyatının real imkanları nəzərə alınmadan əmək haqqının və sosial ödənişlərin yüksəldilməsi cəhdləri və çoxsaylı güzəştlərin tətbiqi isə inflyasiya prosesinin daha da sürətlənməsinə və hiperinflyasiyaya çevrilməsinə səbəb oldu) problemlər vəziyyəti ağırlaşdırmışdı.
Bu dövrdə Azərbaycan Respublikasında iqtisadi islahatlara qiymətlərin və xarici iqtisadi fəaliyyətin liberallaşdırılmasından başlanılmışdır. Liberallaşdırma prosesi 1995-ci ilə kimi ölkədə qiymətlərin kəskin surətdə qalxması ilə müşaiyət olunmuşdur. Belə ki, 1991-ci ildə istehlak mallarının qiyməti 1990-cı ilə nisbətən 2,07 dəfə artdığı halda, növbəti illərdə bu artım bir neçə dəfə sürətlənmişdir. 1992-ci ildə istehlak qiymətləri 1991-ci ilə nisbətən 10,12 dəfə, 1993-cü ildə 1992-ci ilə nisbətən 12,3 dəfə, 1994-cü ildə 1993-cü ilə nisbətən 17,65 dəfə artmışdır.
Bu dövr ərzində həyata keçirilən iqtisadi islahatların rəsmiləşdirilməsi baxımdan digər bir istiqamət kimi 1993-cü ildə təsdiq edilmiş ''Azərbaycanda Sahibkarlığın Inkişafı (1993-1995)'' adlı Dövlət Proqramını qeyd etmək olar. 1993-cü ilə qədər ölkədə sahibkarlıq sektoru istiqamətində ciddi islahatların həyata keçirilməməsi və sistemsiz epizodik tədbirlərin ardınca belə bir proqramın qəbul edilməsi və onun həyata keçirilməsinə başlanması bu sahədə nisbi uğurların əldə edilməsinə imkan yaratdı (ölkədə fəaliyyət göstərən kiçik və orta sahibakarların sayı çoxaldı, onların xarici iqtisadi fəaliyyəti genişləndi və s.).
Birmənalı olaraq qeyd etmək olar ki, iqtisadi inkişafın birinci mərhələsində aparılmış zəif islahatlar və kosmetik iqtisadi tədbirlər nəticəsində bütün iqtisadi indikatorlarda neqativ meyllər müşahidə olunmuşdur. Ümumiyyətlə, iqtisadi tənəzzül dövrü adlandırdığımız 1991-1995-ci illərdə aparılmış sistemsiz iqtisadi islahatlar aşağıdakı neqativ hallara səbəb oldu: (I) maliyyə-bank sistemi iflic vəziyyətə düşdü; (II) büdcə kəsirinin ÜDM-ə nisbəti 1994-cü ildə 13 faizə çatdı; (III) bütünlüklə büdcə kəsiri Milli Bank tərəfindən maliyyələşdirildi ki, bu da pul kütləsinin həddindən çox artmasına səbəb oldu; (IV) 1992-1994-cü illərdə pul emissiyası əhalinin pul gəlirinin 40-45 faizini təşkil etdi; (V) 1992-1994-cü illərdə kredit həcminin ümumi daxili məhsula nisbəti 55-60 faiz təşkil etdi; (VI) 1994-cü ildə Milli Bankın faiz dərəcələri 250 faizə çatdı; (VII) 1992-ci ildə tədavülə buraxılmış milli valyuta - manat tezliklə qiymətdən düşməyə başladı və 1995-ci ilədək onun məzənnəsi Rusiya rubluna nisbətdə 9 dəfə, ABŞ dollarına nisbətdə isə 245 dəfə aşağı düşdü; (VIII) ölkədə inflyasiya özünün pik səviyyəsinə çatdı; (IX) 1992-1994-cü illərdə xarici ticarət dövriyyəsinin həcmi 42 faiz azaldı; (X) 1994-cü ilədək ölkə iqtisadiyyatına bir manat da olsun belə xarici sərmayə qoyulmadı; (XI) bu dövrdə əhalinin real pul gəlirləri kəskin şəkildə azaldı və s.
1993- cü ildən etibarən Azərbaycan Respublikasının mərhum Prezidenti, ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin uzaqgörən siyasəti və gərgin fəaliyyəti nəticəsində, ağır ilkin şərtlərə baxmayaraq, 1995- ci ildən başlayaraq ölkəmizin sosial-iqtisadi inkişafı və dünya təsərrüfat sisteminə inteqrasiyası sahəsində çox böyük nailiyyətlər əldə olunmuşdur. Ən böyük nailiyyət isə ondan ibarətdir ki, bu dövrdə ölkəmizdə aparılan müstəqil dövlət quruculuğu prosesində iqtisadi islahatların və inkişafın mahiyyət etibarı ilə yeni bir modeli - Azərbaycan modeli yaranmışdır.
Təqdirəlayiq haldır ki, iqtisadi inkişafın ikinci mərhələsində Azərbaycan Respublikasında qeyd edilən modelin gerçəkləşməsinin rəsmi bazası kimi bir çox irimiqyaslı siyasət sənədləri (konsepsiya, strategiya və proqramlar) qəbul olunmuş (''Azərbaycanda Kiçik və Orta Sahibkarlığa Dövlət Yardımı Proqramı (1997-2000-ci illər)'', "Azərbaycan Respublikasında kiçik və orta sahibkarlığın inkişafının Dövlət Proqramı (2002-2005-ci illər)", "Azərbaycan Respublikasında maşınqayırma sənayesinin inkişafının Dövlət Proqramı (2002-2005-ci illər)", "Azərbaycan Respublikasında aqrar bölmənin inkişafının Dövlət Proqramı (2002-2006-cı illər)", "Azərbaycan Respublikasının demoqrafik inkişaf konsepsiyası", "Azərbaycan Respublikasında 2002-2005-ci illərdə turizmin inkişafına dair Dövlət Proqramı", "Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azaldılması və iqtisadi inkişaf üzrə Dövlət Programı (2003-2005-ci illər)", "Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Programı (2004-2008-ci illər)" və s.) və bir çoxları da hazırlıq mərhələsindədir ("Azərbaycan Respublikasının məşğulluq strategiyası", "Qeyri-neft sektoru üzrə ticarət və investisiyanın inteqrə olunmuş strategiyası" və s.).
Davamlı və dinamik inkişaf məntiqinə əsaslanan bu modelin strateji istiqamətləri aşağıdakı kimi səciyyələndirilir: 1) sərbəst bazar münasibətlərinə əsaslanan və özünüinkişaf qabiliyyətinə malik olan social yönümlü bütöv iqtisadi sistemin - müstəqil milli iqtisadiyyatın formalaşdırılması; 2) ölkədə mövcud olan təbii-iqtisadi, texniki-istehsal və elmi-texniki potensialın fəal surətdə təsərrüfat dövriyyəsinə cəlb olunması; 3) milli iqtisadiyyatın dünya təsərrüfat sisteminə səmərəli şəkildə inteqrasiyasının təmin olunması.
Azərbaycan iqtisadi islahatlar və inkişaf modelinin həyatqabiliyyətli və səmərəli olmasının ən yaxşı sübutu son illərdə ölkəmizdə sosial-iqtisadi inkişaf sahəsində əldə olunmuş nailiyyətlərdir. Belə ki, bu model üzrə həyata keçirilən siyasət çox tez bir zamanda ölkə iqtisadiyyatında əsaslı keyfiyyət dəyişiklikləri baş verməsinə səbəb olmuşdur: inflyasiya cilovlanmış (1996-cı ildən başlayaraq Azərbaycanda inflyasiyanın səviyyəsi 2-3%-dən yuxarı qalxmamış və təkcə 2004-cü ildə 6.7% təşkil etmişdir), Milli Bank tərəfindən büdcə kəsirinin maliyyələşdirilməsi praktikasına son qoyulmuş, büdcə kəsiri ÜDM-in 1-2%-i səviyyəsinə endirilmişdir. Bu dəyişikliklər nəticəsində artıq 1996-cı ildə dərin iqtisadi böhran keçirən ölkədə makroiqtisadi sabitliyə nail olunmuş, növbəti-1997-ci ildən başlayaraq isə dinamik iqtisadi inkişafı təmin etmək mümkün olmuşdur. Belə ki, 1996-cı ildə ÜDM-in artım sürəti 1,3%, 1997-ci ildə 5,8%, 1998-2004-cü illərdə isə orta hesabla 10% təşkil etmişdir.
1995-ci ildən etibarən ölkədə aparılan ardıcıl və sistemli iqtisadi islahatların ən mühüm istiqamətlərindən birini də dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi və azad sahibkarlığın inkişafı üçün əlverişli şərait yaradılması təşkil etmişdir. Artıq torpaq və aqrar islahatları institusional baxımdan faktiki olaraq başa çatmışdır. 1350 min hektardan çox torpaq sahəsi əvəzsiz olaraq kəndlilərə paylanmış, kolxoz və sovxozların yerində fermer təsərrüfatları yaradılmışdır. Hazırda kənd təsərrüfatı məhsulunun 99,0%-i özəl bölmədə istehsal olunur. Bu proses ölkədə mühüm sosial-siyasi dəyişikliklərlə yanaşı, kənd təsərrüfatı sahələrinin iqtisadi səmərəliliyinin yüksəlməsinə də təkan vermişdir. Son illərdə bir sıra ərzaq məhsulları (məsələn ət və süd məhsulları, kartof-soğan və s.) idxalının xeyli dərəcədə azalması buna bariz sübutdur.
Həmçinin son illər Azərbaycanda yoxsulluğun azaldılması, sosial-iqtisadi rifahın yüksəldilməsi, regional və sahəvi inkişafın təmin edilməsi istiqamətində həyata keçirilmiş və keçirilən iqtisadi islahatların, tədbirlərin davamlı nəticəsi olaraq ölkədə əhalinin həyat səviyyəsi ilbə-il yüksəlir, iqtisadiyyatın regional və sahəvi kəsimdə inkişafı reallaşır.
Bütün bunlar göstərir ki, artıq ölkəmizin iqtisadi inkişafı yeni keyfiyyət mərhələsinə daxil olmuşdur. Azərbaycan xalqının ümummilli lideri, mərhum Prezident Heydər Əliyevin sözləri ilə desək, ölkədə demək olar ki, keçid dövrü başa çatmışdır, müstəqil siyasi və iqtisadi əsasları olan Azərbaycan Dövləti qurulmuşdur.
Yeni mərhələnin əsas hədəfi, milli iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətliliyinin yüksəldilməsinə və dünya təsərrüfat sisteminə səmərəli inteqrasiyasına nail olmaqla, uzunmüddətli perspektivə ölkədə dinamik sosial-iqtisadi inkişafın davamlılığını təmin etməkdən ibarətdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin imzaladığı fərmanlarda, təsdiq etdiyi iqtisadi siyasət sənədlərində bu hədəfin reallaşması üçün yerinə yetirilməsi zəruri olan vəzifələr müəyyənləşdirilmişdir. Bunlara ölkənin malik olduğu iqtisadi potensialın gücləndirilməsi və bu potensialın kompleks şəkildə səmərəli reallaşdırılması, o cümlədən qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi (neftdən asılı olmayan güclü Azərbaycan iqtisadiyyatının formalaşdırılması), hər bir regionun malik olduğu potensialdan tam və səmərəli istifadə olunması və onların inkişafının tarazlaşdırılması, çoxlu sayda yeni iş yerlərinin açılmasına şərait yaradılması, sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi, sosial xidmətlərin həcminin, keyfiyyətinin və ünvanlılığının əhəmiyyətli dərəcədə artırılması, yoxsulluğun azaldılması kimi vəzifələri aid etmək olar. (3)

Demokratik islahatlarin siyasi sabitliye tesiri.

─ Demokratik islahatlar ugrunda cemiyyet
1999-cu ildən bəri DİUC insan hüquqlarının təlimi və qorunması, xüsusilə gənclərin, azlıqların və hərbi mükəlləfiyətli şəxslərin hüquqları və BTC-nin monitorinqi və qiymətləndirilməsi ilə bağlı onlarla layihələr həyata keçirib. 2002-ci ilin Yanvarından həmin ilin sonuna kimi Bakıdakı Norveç səfirliyinin maliyyə dəstəyi ilə Sosial hüquqlarla bağlı aylıq jurnal (SEÇİM) dərc edib. DİUC-a maliyyə yardımı göstərən donor təşkilatlar Avropa Şurası, Avropa Gənclər Fondu, Açıq Cəmiyyət İnstitutu, Böyük Brianiya Münaqişələrin Araşdırılması Mərkəzi, Britaniya və Norveçin Bakıdakı Səfirlikləri, Ankaradakı Kanada Səfirliyi, Böyük Britaniya Beynəlxalq Həyəcan təşkilatı, ABŞ Sülh İnstitutu və s.-dir. DİUC Londondakı Beynəlxaq Həyəcan təşkilatının maliyyə dəstəyi ilə Bakı-Tbilisi-Ceyhan Əsas İxrac Boru Kəmərinin keçdiyi ərazilərdə İnsan hüquqlarının vəziyyəti və qiymətəndirilməsi üzrə monitorinq aparmışdır. DİUC insan hüquqları, xüsusilə də milli azlıqların hüquqları və münaqişəərin aradan qaldırılması ilə bağlı Avropa Şurası və ABŞ Sülh İnstitutu, Münaqişələrin Araşdırılması Mərkəzinin maliyyə dəstəyi ilə bir sıra beynəlxalq seminarlar təşkil etmiş və boru kəmərinin qiymətləndirilməsi və insan hüquqları ilə bağlı onlarla beynəlxalq tədbirlərdə iştirak etmişdir. DİUC yaradıcılarından biri və rəhbrəliyin üzvü olduğu QHT-lərin Seçki Monitorinq Mərkəzi ilə birgə seçkilərlə bağlı layihələrdə iştirak etmişdir. Bu layihələr üçün vəsait USAİD tərəfindən təmin olunub.
Bundan başqa, DİUC insan hüquqları, neft və qaz siyasəti, seçkilər və gənclik mövzularında yüzlərlə dəyirmi masalar, seminar və treyninqlər təşkil etmişdir. DİUC rəhbərliyi və üzvləri dünya səviyyəində təşkil olunan seminarlarda, konfrans və treyninqlərdə iştrirak etmişlər.
Cəmiyyət həmçinin münaqişələrin aradan qaldırılması məsələləri ilə də məşğul olur və Vaşinqtondakı ABŞ Sülh İnstitutu ilə yaxından əməkdaşlıq edir. Siyasi baxımdan fəal olan gənclərin səfərbər edilməsi və fəallaşdırılması DİUC-un fəaliyyət istiqamətlərinin əsas hissəsini təşkil edir. Bu da onların cəmiyyətdəki bərabərsizliyə qarşı çıxmalarını və sosial bərabərliyin və ədalətin bərəqərar olması üçün səslərinin eşidilməsini nəzərdə tutur. Buna nail olmaq üçün DİUC Niderlanddakı Alfred Mozer Fondu və Vaşinqtondakı Albert Eynşteyn İnstitutu ilə yaxından əməkdaşlıq edir. Eyni zamanda təşkilat ölkə və beynəlxalq əhəmiyyətli bir sıra problemlərin də həllində yardımçı olmağa çalışır. Burada xüsusilə neft-qaz sektorunu və seçki problemlərini misal göstərmək olar. Belə ki, DİUC Mədən Sənayesində Şəffaflığın Artırılması Koalisiyası, Seçki Monitorinq Mərkəzi, Azad və Ədalətli Seçkilər Uğrunda QHT-lərin Məşvərət Şurası və Neft Gəlirlərinə İctimai Nəzarət üzrə QHT koalisiyası kimi forumların üzvüdür.
DİUC gəlirsiz təşkilatdır və demokratik dəyərlərin və bərabərliyin bərqərar olmasına çalışır. O, yoxsulluqla mübarizə və zərif təbəqələrin səsələrini qaldırmaq üçün xidmətlər irəli sürür. Təşkilat təkcə üzvlərinin zəruri hesab etdikləri xidmətləri təmin etmək üçün fəaliyyət göstərmir, həmçinin bu xidmətlərin imtiyazlı şəxslər tərəfindən də qiymətləndirilməsi üçün yerləşdirilməsinə də çalışır. Bu fəlsəfi xidmətin imicinin genişlənməsinə və mənfəət axının yaradılmasına şərait yaradır. Öz fəaliyyətini genişləndirmək üçün sosial təbəqələrlə (icma təşkilatlar, bələdiyyə ərazilərindəki insanlar, məcburi köçkünlər, milli azlıqlar, gənclər və s.) müxtəlif metod və üsullardan istifadə edərək aşağıdakı şəkildə işbirliyi yaradır:
görüşlər təşkil olunur
aidiyyatı mövzu ətrafında araşdırmalar aparılır;
Sorğular hazırlanır;
ərazi üzrə iş və vəziyyətin təhlinin aparılması-qiymətləndirmə;
telefon vasitəsilə araşdırma, müsahibə və səsvermələr.
Əməkdaşlıq məsələsində isə DİUC əlaqələr qurmaq üçün uyğun olan təşkilatları araşdırır. Cəmiyyətin nail olmaq istədiyi başlıca dəyişikliklər demokratik inkişafa yardım etmək, insanların hüquqlarını qorumaq və onları öz hüquqları ilə bağlı maarifləndirməyə, gənclərin siyasi liderliyə cəlb olunması üçün şərait yaratmağa və maarifləndirmə tədbirləri və şəffaflığın və cavabdehliyin bərqərar olması üçün ictimayyətin neft və qaz layihələri ilə bağlı biliklərini artırılması yolu ilə onlarda münaqişələri həll etmə bacarıqları yaratmaqdan ibarətdir.
Əsas fəaliyyət istiqaməti aşağıdakılardır:
Monitorinq;
Seminarlar və konfranslar vasitəsilə və İctimai maarifləndirmə;
Nəşrlər;
Sorğular və digər sosioloji araşdırmalar;
Digər QHT-lərlə əməkdaşlıq və koalisiya quruculuğu;
Donor və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq;
Treyninqlər;
İctimai strukturlarla vətəndaşlar arasında əlaqələrin qurulması və icmaların inkişafı;
Alınan informasiyaları rəsmi sənədlərlə müqayisə etmək. (4)

─ Demokratik islahatlar merkezi
Demokratik İslahatlar Mərkəzi 2004-cü ilin fevralında təsis edilmiş qeyri-hökumət təşkilatıdır. Təşkilatın məqsədi Azərbaycanda demokratiyanın inkişafı yolunda dövlət orqanlarına, ictimai təşkilatlara və vətəndaşlara yardım etmək və bu istiqamətdə layihə və proqramlar hazırlamaq və həyata keçirməkdir.
Təşkilat qarşısına aşağıdakı vəzifələri qoyub: Ölkə qanunvericilyinin beynəlxalq təcrübə və aktlara uyğun təkmilləşdirilməsi və inkişaf etdirilməsində fəal iştirak etmək, həmçinin beynəlxalq təşkilatlarla əlaqələr yaratmaq, beynəlxalq təcrübəni öyrənmək, dəyirmi masalar, konfranslar, seminarlar keçirmək, broşürlər və kitablar nəşr etmək.
Bundan əlavə, Demokratik İslahatlar Mərkəzi öz fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının müxtəlif seçkili orqanlarına demokratik seçkilərin keçirilməsinə yardım etməyi, habelə vətəndaş cəmiyyətinin formalaşmasında önəmli rol oynayan kütləvi informasiya vasitələri təsis etməyi və maliyyələşdirməyi, ümumilikdə ölkədə fəaliyyət göstərən KİV-in inkişafına yardım etməyi nəzərdə tutur.
─Azərbaycan Demokratik İslahatlar Partiyası - azadfikirli insanların, sürətli islahatlar tərəfdarlarının demokratik dövlət quruculuğu və ölkənin Avroatlantik strukturlara inteqrasiyası naminə birliyidir
Demokratik İslahatlar Partiyası - orta təbəqənin, sahibkarların, mülkiyyətçilərin, intellektualların, öz ağılına və bacarığına güvənən, çörəyini alın təri və öz əməyi ilə qazanan yaradıcı insanların siyasi maraqlarının ifadəçisidir. Partiya sıralarında yüksək təhsilli və eyni zamanda kifayət qədər təcrübəli gənclər birləşib. Zamanla ayaqlaşmayan idarəetmə struktur və sisteminin dəyişdirilməsini, dərin islahatlar zərurətini dərk edən, və ən əsası, ən müxtəlif sahələrdə öz sözünü deyə bilmiş, artıq bu gün yeni tipli menecerlər ola biləcək bu gənclər ölkəni idarə etməyə hazırdırlar.
Vəzifə və məqsədlərimiz - Siyasətdə pozitiv düşüncə tipi fəaliyyətin əsas metod və vasitəsidir. Biz pis hesab etdiyimizin yalnız tənqidi ilə məhdudlaşmırıq. Əlbəttə, biz bugünkü duruma BƏSDİR deyirik, amma eyni zamanda ondan konkret çıxış yollarını göstərir, qanunverici, siyasi, iqtisadi, sosial müdafiə sahələrini əhatə edən konkret islahatlar paketimizi təqdim edirik.
Partiyanın əsas vəzifələrindən biri ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi və isğalın doğurduğu nəticələrinin aradan qaldırılmasldır. Partiyamız bu sahədə əsas istiqaməti münaqişənin beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində, beynəlxalq hüquq və milli azlıqların hüquqlarının Avropa prinsipləri əsasında, sülh yolu ilə nizamlanmasında görür. İtirilmiş insan həyatı geri qaytarılmır, odur ki, sonuncu imkana qədər danışıqlardan və beynəlxalq təşkilatların vasitəçilik səylərindən bəhrələnmək lazımdır.

Aqrar islahatların siyasi sabitliyə təsiri

Azərbaycan xalqının ümummilli lideri, Yeni Azərbaycan Partiyasının sədri Heydər Əliyev xalqın tələbi ilə hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra ölkədə ictimai-siyasi sabitliyin bərqərar olması və iqtisadiyyatın dirçəlməsi məqsədilə sistemli şəkildə iqtisadi islahatların aparılmasını təmin edən tədbirlərin həyata keçirilməsinin yeganə inkişaf yolu olduğunu bir strateji məqsəd kimi irəli sürdü və dövlətin aqrar siyasətini müəyyən etdi. Dövlətin aqrar siyasəti ilk növbədə aqrar islahatların aparılması yolu ilə torpaq və əmlak üzərində yeni mülkiyyət münasibətlərini formalaşdırmaq, bazar iqtisadiyyatına uyğun istehsal, emal və infrastruktur sahəsində müxtəlif növlü təsərrüfatlar yaratmaq, istehsal münasibətlərini dəyişdirmək və təkmilləşdirməklə aqrar bölməni böhrandan çıxartmaq, həmçinin iqtisadiyyatı sabitləşdirmək, əhalinin sosial-iqtisadi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq ideyası oldu.
Aqrar islahatların aparılması üçün isə ilk növbədə islahatların keçirilməsi yolları, üsulları, müddətləri müəyyən olunmalı və qanunvericilik bazası yaradılmalı idi. Odur ki, 1994-cü ildə Heydər Əliyev cənablarının rəhbərliyi ilə aqrar islahatların konsepsiyasnı müəyyən edən «Aqrar islahatının əsasları haqqında» və «Sovxoz və kolxozların islahatı haqqında» proqram xarakterli qanun layihələri işlənib hazırlandı və 1995-ci ildə Milli Məclis tərəfindən qəbul olundu. Aqrar islahatların əsas istiqamətlərinin müəyyən edən bu qanunlar qəbul edildikdən sonra aqrar islhatatın əsasını təşkil edən «Torpaq islahatı haqqında» qanun layihəsinin hazırlanması və müzakirəsi prosesi başlandı və 1996-cı ildə Milli Məclis tərəfindən qəbul edildi.
«Torpaq islahatı haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanununun əsas məqsədi Azərbaycan tarixində ilk dəfə olaraq sosial ədalət prinsipləri əsasında torpaq üzərində yeni mülkiyyət münasibətləri yaratmaq, mülkiyyətçilərin torpağa sahiblik, istifadə və sərəncam hüquqlarını təmin etmək, bazar iqtisadiyyatını və sahibkarlıq təşəbbüsünü inkişaf etdirmək, ölkənin iqtisadi müstəqilliyinə, o cümlədən ərzaq təminatına nail olmaq idi.
Aqrar sənaye kompleksində həyata keçirilən iqtisadi islahatlar artıq kənd təsərrüfatında bazar iqtisadiyyatının əsaslarını formalaşdırmış, torpaqların, sovxoz və kolxozların özəlləşdirilməsi başa çatmışdır. 1998-ci ildən kolxoz və sovxozlar ləğv edilmiş, onların bazasında müxtəlif təşkilati-hüquqi formalı özəl təsərrüfat qurumları yaradılmışdır. Keçən müddət ərzində aqrar islahatların aparılması və dərinləşdirilməsi məqsədilə Milli Məclis tərəfin aqrar sənaye kompleksinin ayrı-ayrı sahələrini əhatə edən 40-dan çox qanunvericilik aktları qəbul edilmişdir. Bunlar arasında Torpaq Məcəlləsi, Su Məcəlləsi,, Meşə Məcəlləsi, «Taxıl haqqında», «Üzümçülük və şərabçılıq haqqında», «Tütün və tütün məmulatı haqqında», «Çayçılıq haqqında» qanunlar xüsusi qeyd edilməlidir.
Bünövrəsi ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş aqrar siyasət son üç ildə ölkə Prezidenti İlham Əliyev canabları tərəfindən uğurla davam etdirilir. Prezidentin 2004-cü il fevralın 11-də imzaladığı «Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət proqramı (2004-2008-ci illər)» bölgələrdə yalnız kənd təsərrüfatının deyil, həmçinin sosial-iqtisadi və aqrar-sənaye siyasətinin əsas istiqamətlərinlən olan kənd ərazlərinin davamlı inkişafını da təmin edəcəkdir. Dövlət başçısının kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçılarına verilən müddətli vergi güzəştlərinin 2009-cu il yanvarın 1-dək uzadılması, ailə kəndli təsərrüfatı üzvlərinin vergilərdən (torpaq vergisi istisna olmaqla) və digər ödəmələrdən azad edilməsi haqqında imzaladığı qanunlar aqrar-sənaye sahəsini n inkişafına dövlət tərəfindən əsaslı köməyin göstəricisidir.
Aqrar bölmədə həyata keçirilmiş uğurlu islahatlar nəticəsində 2005-ci ildə 1995-ci illə müqayisədə kənd təsərrüatının ümumi məhsulu 171,1 faiz, bitkiçilik məhsulları istehsalı 181,6 faiz, hevandarlıq məhsulları 161,4 faiz artmışdır. Hazırda Azərbaycanda istehsal edilən kənd təsərrüfatı və ərzaq məhsullarının 99 faizi özəl sektorda istehsal edilir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev cənablarının aqrar bölmənin davamlı inkişafına olan diqqət və qayğısı, həyata keçirilən məqsədyönlü tədbirlər nəticəsində artıq aqrar islahatların ikinci mərhələsi başlanmışdır və bu gün uğurla həyata keçirilməkdədir.
Ölkədə aqrar islahatları tənzimləyən bir sıra qanunverici aktlar qəbul edilsə də, bunların reallıqdan uzaq olmaqla formal xarakter daşıması, icra mexanizmindəki boşluqlar və ziddiyyətli məqamlar atılan addımların səmərəsiz olmasına gətirib çıxarmış, islahatların ədalətli və məqsədyönlü aparılmasına real hüquqi şərait yaratmamışdır. Mövcud idarəetmə sistemi - Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin mərkəzi aparatı başda olmaqla dağıdılmış və iflic vəziyyətə salınmış, yeni iqtisadi şəraitə uyğun strukturlar isə yaradılmamışdır. Kolxoz və sovxozların istehsal infrastrukturları islahat adı altında tamamilə dağıdılmış, onların yerində xüsusi mülkiyyətçiliyə əsaslanan işlək və faydalı qurumlar formalaşdırılmamışdır. Aqrar bazar formalaşmamış, daxili bazar demək olar ki, xarici istehsalçıların piştaxtasına çevrilmişdir. Ölkə ərzaq müstəqilliyi baxımından ciddi təhlükə qarşısında qalmışdır.
AQRAR İSLAHATLARIN APARILMASINDA DÖVLƏT SİYASƏTİNİN ƏSAS İSTİQAMƏTLƏRİ
Aqrar islahatların həyata keçirilməsində dövlət siyasəti əsasən aşağıdakı istiqamətlərə yönəldilir:
Ərzaq təhlükəsizliyi siyasəti;
Maliyyə-kredit və investisiya siyasəti;
Vergi və qiymət siyasəti;
Xarici iqtisadi siyasət;
Kəndin sosial inkişafı.
1. ƏRZAQ TƏHLÜKƏSİZLİYİ SİYASƏTİ
Ərzaq təhlükəsizliyi siyasəti ölkənini ərzaq müstəqiliyinə nail olmaqla əhalinin bütün kateqoriyalarının stabil surətdə keyfiyyətli ərzaq məhsulları əldə etmələrinə şərait təmin edilməsinə, habelə fövqəladə hallar üçün ərzaq ehtiyatı yaradılmasına yönəldilir.
Bu sahədə aparılan siyasət kəmiyyət, keyfiyyət, iqtisadi və sosial aspektlərlə səciyyələnməklə aşağıdakı tədbirlərin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur:
Fövqəladə hallar üçün ərzaq fondunun yaradılması;
qanunvericilik və təşkilati tədbirlər;
yardımçı tədbirlər.
Qanunvericilik və təşkilatı məsələlərlə əlaqədar aşağıdakı tədbirlərin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur:
Proqramın 6-cı bölməsində qeyd olunan aqrar sferanı əhatə edən qanunların, habelə, Sanitariya - epidemioloji sağlamlıq haqqında, İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında Qanunların təkmilləşdirilməsi və ərzaq təhlükəsizliyi baxımından ekspertizası;
Milli sertifikasiya sisteminin təkmilləşdirilməsi;
Ərzaq təhlükəsizliyini təmin edən qanunların icrasına səmərəli nəzarét mexanizminin işlənməsi;
Aidiyyəti orqanların (ilk növbədə Milli Təhlükəsizlik, Kənd Təsərrüfatı və Ərzaq, İqtisadiyyat, Ticarət, Maliyyə, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi, Səhiyyé Nazirlikléri, Dövlət Gömrük Komitəsi və s.) rəhbərlərindən ibarət birgə komissiyanın yaradılması.
Yardımçı tədbirlər əsasən maarifləndirmə, təbliğat və informasiya xarakteri daşımaqla aşağıdakıları nəzərdə tutur:
Ərzaq məsələləri ilə əlaqədar milli ənənələrimizə və mətbəximizə yad olan elementləri təbliğ edən, milli istehsalımızı sıxışdıran reklam və digər təbliğat materiallarının məhdudlaşdırılması və ya qadağan edilməsi;
Milli istehsalın və ev təsərrüfatçılığının üstünlüyünü əks etdirən və inkişafını stimullaşdırılmasına köməklik edən metodiki materialların hazırlanması;
Əhalinin sanitar - gigiyena, səmərəli və sağlam qidalanma, habelə, istehsalat mədəniyyətinin yüksəldilməsi istiqamətində maarifləndirilməsi.
2. MALİYYƏ-KREDİT VƏ İNVESTİSİYA SİYASƏTİ
Proqramın reallaşdırılmasında maliyyə-kredit və investisiya siyasəti aşağıdakı prinsiplərə əsaslanmaqla həyata keçiriləcəkdir:
Sistemin inkişafı üçün prioritet istiqamətlərdə dövlət himayəsinin təmərküzləşdirilməsi;
İstehsalçıların gəlirinin dinamik surətdə artırılması və bu hesaba onların öz sərmayələrinin xüsusi çəkisinin artırılması;
Bütün səviyyələrdə korrupsiya hallarına yol verməməklə maliyyə resurslarının maksimum dərəcədə səmərəli istifadəsinin təmin olunması.
Proqramın həyata keçirilməsi üçün aşağıdakı maliyyə mənbələrindən istifadə olunması nəzərdə tutulur:
İstehsalçıların vəsaitléri;
Büdcə vəsaitləri;
İstehsalçı, istehlakçı və digər şəxslərin iştirakı ilə yaradılan kredit ittifaqlarının vəsaitləri;
Torpaq və daşınmaz əmlakın girov qoyulması ilə kommersiya banklarının uzun müddətli kreditləri;
Lizinq, fyuçers qurumları (fondları, şirkətləri və s.);
Dünya Bankı, Beynəlxalq Valyuta Fondu, İslam İnkişaf Bankı, BMT-nin Kənd Təsərrüfatı və ərzaq təşkilatı (FAO), habelə TASIS proqramı, digər beynəlxalq qurumlar və fondlar.
Qeyd olunanlarla yanaşı, dövlət, yaxud digər qurumlar tərəfindən kreditlərin kənd təsərrüfatı istehsalçısına lazım olan gübrə, texnika, yanacaq və digər materiallar formasında verilməsi mexanizminin hazırlanması və həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur.
3. VERGİ VƏ QİYMƏT SİYASƏTİ
Aqrar sahədə vergi və qiymət siyasəti aqrar bazarda qiymət sabitliyinə nail olmaqla milli istehsalın stimullaşdırılmasına və daxili bazarın qorunmasına yönldilməlidir.
Bunun üçün aşağıdakı istiqamətlərdə tədbirlər görülür:
Aqrar bazara və əhalinin alıcılıq qabiliyyətinə istinad etməklə lazım gəldikdə məhsulların qiymətlərinə aşağı və yuxarı hədlər qoyulması tətbiq edilə bilər. Bu zaman bazardan asılı olaraq istehsalçı zərər çəkdiyi halda həmin fərq dövlət tərəfindən ödənilir;
Qiymət hədlərinə əməl edilmədikdə və inhisarçılıq meyilləri yarandıqda çevik və mütərəqqi vergi sistemi həyata keçirilə bilər;
Kənd təsərrüfatı istehsalçılarının bütün vergilərdən azad edilməsi, torpaq vergisinin sadələşdirilməsi və azaldılması.
4. KƏNDİN SOSİAL İNKİŞAFI
Məqsədyönlü və ədalətli islahatların aparılması, düzgün maliyyə-kredit və investisiya siyasəti ilk növbədə kənd adamlarının işlə təmin edilmələrinə, bu isə kəndin sosial dirçəlişinin əsasının qoyulmasına şərait yaradacaqdır.
Bunula yanaşı Müsavat partiyasının Sosial reabilitasiya və inkişaf Proqramı çərçivəsində Kəndin sosial inkişafı Proqramı hazırlanması nəzərdə tutulur ki, həmin proqramın əsas tezisləri aşağıdakılardan ibarətdir:
Kəndlərdə yol, rabitə, elektrikləşmə, qazlaşdırma, istirahət və sağlamlıq obyektlərinin tikintisi və yenidən təşkil edilməsi ilə əlaqədar Beynəlxalq maliyyə qurumlarının da iştirakı təmin edilməklə layihələrin hazırlanması;
Kənd təsərrüfatı istehsalçılarına və onların ailə üzvlərinə dövlət büdcəsi hesabına güzəştli tibbi xidmət və pulsuz orta təhsil təminatının verilməsi;
Kəndlərdə xalçaçılıq, dulusçuluq, digər xalq sənəti sahələrinin dirçəldilməsi istiqamətində tədbirlərin hazırlanıb həyata keçirilməsi və s.
İŞĞAL ALTINDA OLAN RAYONLARDA AQRAR İSLAHATLARIN APARILMASI
İşğal altında olan rayonlarda aqrar islahatlar bu məqsədlə işlənib hazırlanmış xüsusi proqram əsasında həyata keçirilir. Həmin proqram milli aqrar inkişafın bu proqramda nəzərdə tutulan başlıca prinsipləri və işğaldan azad olunmuş rayonların xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla hazırlanır.

Nəticə
Beləliklə, hər bir islahatın həyata keçirildiyi mərhələlərdə onların fəaliyyəti səmərəliliyinin ilkin şəraiti və mexanizmini tədqiq etmək əsas cəhətlərdən biridir. Əvvəla, dəqiq aydınlaşdırılmalıdır ki, bu və ya digər islahat iqtisadi baxımdan nə dərəcədə "yetişmişdir", yəni təsərrüfat dinamikasının ehtiyaclarına tələbat nə qədərdir? İkincisi, sosial baxımdan o, hansı nəticələrə gətirib çıxara bilər? Üçüncüsü, islahatlar təsərrüfat-mədəniyyət təkamülü meyilləri məcrasında durumu? (7)
Bu gün dövlət yox, bəşəri simalı cəmiyyət yarandığı bir zamanda məhz insan özünün çoxcəhətli fərdi keyfiyyətləri ilə bütün iqtisadi proseslərin mərkəzində durur.
Dünyada gedən proseslər, siyasi islahatlar, iqtisadi islahatlar əlbəttə ki, Azərbaycanda da öz əksini tapır. Mən qeyd etmək istəyirəm ki, son illərdə daha çox qeyri-neft sektoruna diqqət göstərilməsi, inkişafın güclü getməsi, yeni elektrik stansiyalarının, yolların, xəstəxanaların, məktəblərin tikilməsi Azərbaycanı daha da zənginləşdirir.Qeyd edək ki, həm iqtisadi, həm də siyasi islahatlar paralel şəkildə getməlidir. İki il bundan əvvəl Azərbaycanda yoxsulluq səviyyəsində yaşayan insanlar 49 faiz idi. Bu il bu, aşağı düşübdür, 29 faiz olubdur. Bunu nə qədər azaltsaq, bizim siyasi islahatlarımız da bir o qədər sürətlə gedəcəkdir. Çünki bunlar bir-biri ilə bağlı olan məsələlərdir.
Eyni zamanda, ölkədə gedən siyasi islahatlar bizi daha da möhkəmləndirir. Siyasi islahatları biz gərək çox möhkəm iqtisadi zəmin üzərində quraq. Əks təqdirdə onun səmərəsi olmayacaqdır. İnsanlar daha da yaxşı yaşamalıdırlar, rifah qalxmalıdır. Təbii ki, insanlar daha yaxşı yaşayanda siyasi proseslərə daha da sürətlə qoşulacaqlar. Deyə bilərəm ki, indi Azərbaycanda siyasi münasibətlər cəmiyyətin diqqətini cəlb etmir. Ölkəmizin əhalisinin yalnız 3-4 faizi hər hansı siyasi partiyanın üzvüdür. İnsanları daha çox iqtisadi və sosial məsələlər maraqlandırır.
Ümumiyyətlə, ərazimizin 20%-nin işğal atında olması islahatların bütün regionlar üzrə bərabər səviyyədə aparılması və yerinə yetirilməsində problemlər ortaya çıxarır. Belə ki, siyasi sabitliyin formalaşmasında və inkişafında əsas rol oynayan islahatların bu şəkildə aparılması sabitliyə də öz təsirini göstərir.
Buna baxmayaraq Müstəqil Azərbaycan Respublikasının qarşısında duran əsas və başlıca vəzifə olan siyasi sabitlik formalaşmış və hal-hazırda da onun möhkəmlənməsi prosesi gedir.

Istifadə olunmus ədəbiyyat

www.president.az
Qalib ARİF, "Xalq qəzeti"
İqtisadi İslahatlar Mərkəzinin materialları əsasında hazırlanmışdır.
www.diuc.az
Eldar İbrahimov,
Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin Aqrar Siyasət Daimi Komissiyasının sədri. "Aqrar islahatlar və onun nəticələri"
MİLLİ AQRAR İNKİŞAF PROQRAMI
Hacıağa Rüstəmbəyov "İqtisadi islahatlar kimlərin maraqlarına xidmət edir" Dirçəliş XXI əsr, sentyabr-2000