Tereqqi.tk

Rüknəddin Məsud Məsihi (HƏKİM RÜKNA)

Sahib — Sun, 06 Jan 2008 23:51:57 -0100

Məsihi XVII əsrin ən görkəmli şair və həkimlərindən biridir. Əslən həkimlər sülaləsindən olan Məsihinin atası Nizaməddin Əli İran və Hindistanın müxtəlif hökmdarlarının saraylarında həkimbaşı olmuşdur. Onun qardaşları Qütbə və Nasir, eləcə də oğlu Məhəmməd Hüseyn də həkim olmuşlar. Onların hamısı o dövrün bütün savadlı adamları kimi şe'r yazmışlar.

Nizaməddin Əlioğlunun təbabət sahəsində savadlanması ilə şəxsən məşğul olur və Məsihi artıq gənc yaşlarından nəinki müalicə fəaliyyətinə başlayır, hətta müalicə həkimləri üçün sonralar böyük şöhrət qazanmış "Zabitət ül-əlac" ( "Müalicə qaydaları") adlı kitab da yazır. Lakin poetik irsinin əksər qisminin itirilməsinə baxmayaraq, Məsihi hazırda daha çox şair kimi məşhurdur. Bir sıra kiçik həcmli lirik və epik əsərləri ilə yanaşı onun 1629-cu ildə azərbaycanca qələmə aldığı "Vərqa və Gülşa" poeması da bizə çatmış və şairə böyük şöhrət qazandırmışdır. Bu əsərin nadir əlyazma nüsxələri Britaniya muzeyində və Tehran universitetinin kitabxanasında saxlanır. Həmin nüsxələrdən ikincisi əvvəlcə alim və şairlərə himayədarlığı ilə şöhrət tapmış, özü də ortabab şair olan Qarabağ bəylərbəyi Uğurlu xan Ziyadoğlu Qacara (bu vəzifəyə 1664-cü ildə tə'yin olunub) məxsus olmuşdur. Nüsxədə bu haqda qeyd də var. Sonradan bu nüsxə müəmmalı bir tərzdə Moskvada üzə çıxır və Məhəmməd Hatəmi oğlu Hüseynqulu Kahdamini 1749/50-ci ildə onu oradan alıb, Tehrana aparır. London nüsxəsi poemanın yazılıb başa çatmasından 17 il sonra köçürülüb. Qarabağ nüsxəsi isə ondan 4 il sonra köçürülüb. Uğurlu xana məxsus nüsxəni cildləmiş ustanın adı da mə'lumdur: o, tanınmış xəttat Həbibullah ibn Əsədullah Dümbülidir.

Məsihi öz əsərlərində "Dane və dam" ("Buğda və tələ'), "Zənbur və əsəl" ("Arı və bal") adlı, həmçinin Azərbaycan dilində yazdığı əsərlər haqqında mə'lumat verir. Lagin nə bu əsərlər, nə də Nizami poemalarının mövzularında yazdığı əsərlər bizə gəlib çatmamışdır, bunlar barədə şairin müasirləri mə'lumat verirlər. Məsihinin həyat və yaradıcılığı haqqında mə'lumatlar orta əsr təzkirəçilərinin əsərlərinin təhlili əsasında ədəbiyyatşünas Əliyar Səfərli tərəfindən nizama salınmışdır.

Həkim-şairin həyat dövrü təqribən 1579/80-1655/56-cı illər arasında müəyyənləşdirilib. Məsihinin əsli Təbrizdəndir. Orası da mə'lumdur ki, onun atası əvvəlcə şah Təhmasibin başqa saray əyanları ilə birlikdə Təbrizdən Qəzvinə, sonra isə şah Abbas paytaxtı köçürəndə İsfahana gəlib.

Şairin bütöv adı Rüknəddin Məs'ud Məsihidir. Çox zaman onu sadəcə Rükna da çağırırlar. Məsihi (Məsih, Məsiha) onun ədəbi təxəllüsüdür. Məsihi İsfahanda yaxşı təhsil alıb. Azərbaycan, fars və ərəb dillərində gözəl danışır, təbabət, fəlsəfə, məntiq, nücum, ilahiyyat və şe'rşünaslıq elmlərini dərindən bilirmiş. Müasirlərinin əksəriyyəti kimi xəttatlıqla maraqlanıb və bu sahədə özünün dediyinə görə, böyük uğurlar qazanıb. Şe'rlərini əsasən, Azərbaycan və fars dillərində yazıb. Əsərlərinin tam külliyyatı 100 min beytə çatır.

Estafeti öz atasından qəbul edən Məsihi də şah Abbasın sarayında həkim kimi çalışıb. Özünün geniş dünyagörüşü, yüksək savadı və saray mühiti üçün vacib amil sayılan böyük poetik iste'dadı sayəsində tezliklə şah Abbasla yaxınlaşır və onun ən yaxın müşavirinə çevrilir. Orta əsr təzkirəçilərinin dediyinə görə, şah tez-tez Məsihinin evində qonaq olur və onun məclislərində iştirak edirdi. Məsihi şahın müşaviri kimi onu bir çox hərbi yürüşlərində də müşaiyət edir. Lakin onların arası dəyir və Məsihi digər məşhur həkim dostu Heydərlə Hindistana üz tutur.

Doktor Heydər də Məsihi kimi Azərbaycan dilində incə şe'rlər yazan iste'dadlı bir şəxs idi. Hətta onun mənzum hekayələrinin fars dilinə çevrilməsi haqqında şah Abbasın fərmanı da var.

Hindistanda Məsihi müxtəlif səviyyəli hakimlərin, o cümlədən Böyük Moqollar sülaləsindən olan şah Əkbər və Cahangirin saraylarında müalicə həkimi olur. Bir həkim kimi sarayda böyük nüfuza malik idi. Şah Cahangirin sarayında çalışdığı dövrə aid bir məşhur əhvalat da bunu sübut edir. Hansısa qəbahətinə görə həkim Rüknadan tələb edirlər ki, saraydan getsin. Lakin üstündən heç bir il keçməmiş şah ağır xəstələnir və həkimlərdən heç biri onu sağalda bilməyəndə Məsihidən üzr istəyib, onu yenidən saraya qaytarırlar.

0, Allahabadda, Caypurda, Aqrada və Hindistanın başqa şəhərlərində yaşayır. Burada o, tez-tez həmyerlilərimizlə görüşürdü. Məsihi sarayda görkəmli Azərbaycan şairi Saiblə tanış olur. Bir çox təzkirəçilər Saibi Məsihinin tələbəsi hesab edirdilər. Onların bu dostluğu hər iki şairin yaradıcılığına müsbət tə'sir göstərmişdi.

Məsihinin ilk "Divan"larından biri onun ölümündən sonra Saib tərəfindən tərtib olunmuşdur. Məsihinin şəxsi tanışlarından olan təzkirəçi Mirzə Tahir Nəsrabadi yazır ki, Saibin evində onun on "Divan"ı varmış. Benqalda olarkən Məsihi "Bürhane qate" lüğətinin müəllifi, Azərbaycan alimi Hüseyn ibn Xələf Bürhan Təbrizi ilə görüşmüşdür. 1632-ci ildə Məsihi Hindistanda 20 il yaşayandan sonra vətənə qayıdır. Onun qayıtması münasibətilə şair Övci Nətənzi təxminən bu məzmunda bir şe'r də yazmışdı: "Allaha min şükürlər olsun ki, mənə həkim Rüknünü görmək qismət oldu. Onun həkimliyindən təptəzə qalmış çoxillik şərab kimi həkimlər can alır. Allah o adamın camını doldursun ki, mənim əllərimi bu qədəhə yetirdi." Vətənə qayıtdıqdan sonra Məsihi hələ Hindistana getməzdən əvvəl Səfəvi şahı I Abbasın şərəfinə yazmağa başladığı "Vərqa və Gülşa" poemasını şah Səfiyə təqdim edir. Buna baxmayaraq, saray onu qəbul etmir və bu böyük şəxsiyyət ömrünün qalan hissəsini kasıblıqla keçirir.

Həkim Rükna 81 yaşında Kaşan şəhərində vəfat edir. Deyilənlərə görə, o, özünün həkimlik fəaliyyətini son günlərinə qədər dayandırmamışdır.

qaynaq:memorial.aznet.org

Don Juan Oruc Bəy

Sahib — Sun, 30 Dec 2007 00:32:06 -0100

1604-cü ildə, Servantesin "Lamançlı Don Kixot" əsəri yazılandan bir il qabaq İspan Krallığının paytaxtı Valyadolida şəhərində ispan dilində oxşar adla "Fars Don Juanı" kitabı çıxır. Kitabın müəllifi Azərbaycanın türk qızılbaş tayfalarından olan Bayat boyuna mənsub Oruc bəy, Səfəvi səfirliyinin katibi kimi İspaniyaya gəlmiş və həmişəlik burada qalmaq niyyətinə düşmüşdü.

Bu hadisə öz-özlüyündə bir sıra səbəblərə görə, əlamətdar idi. Bu, azərbaycanlı müəllifin Avropada çap olunmuş ilk kitabıdır. Bu, eyni zamanda azərbaycanlı müəllifin qələminə məxsus əsərin Avropa dillərindən birinə ilk tərcüməsi, eyni zamanda mətbəə metodu ilə çap olunmuş ilk Azərbaycan kitabıdır. Bundan da ötəndə kitabın nəşri və Oruc bəyin şərəfinə kral sarayında verilən qəbul dolayısı ilə onu göstərir ki, o zamankı Azərbaycan universitetlərinin mə'zunları yüksək savad və hazırlığa malik olublar. İspan sarayında Oruc bəyin şə'ninə yazılmış sonetlərdə onun yüksək kübarlığı, rəssamlığa sevgisi tərənnüm edilir, kral ailəsi üzvlərinin onunla ünsiyyət yaratmağa can atmaları göstərilirdi:
Əhsən o igid, gözəl və cüssəli şəxsə ki,
Artıq İspaniyaya doğmalaşıb.
Ə�yan görünüşü olsa da, döyüş meydanında
Sıravi əskər kimi vuruşurdu.
Bu döyüşkən və cəsur şəxs
Fırça ilə incə rəsmlər çəkirdi.
Kamil sənətkar kimi işləyirdi,
Odur ki, böyük şöhrət qazanıb.
0, döyüş meydanında olanların
Rəsmini gələcək nəsillər üçün çəkib.

Uzun zaman unudulmuş bu kitab 1926-cı ildə ingiliscəyə çevrilərək, Londonda nəşr edilir, 1959-cu ildə fars dilinə tərcümə olunur. Bu kitab rus dilinə Bakıda orta əsrlər tarixi üzrə tanınmış alim Oqtay Əfəndiyev və Akif Fərzəliyev tərəfindən geniş giriş və şərhlərlə çevrilmiş və nəşr olunmuşdur. Fars Don Juanının həyatına dair aşağıdakı faktlar Oruc bəyin öz kitabından götürülmüşdür.

Bə'zi tədqiqatçıların fikrincə, Oruc bəyin 1560-cı ildə doğulduğu ehtimal olunur. Onun atası, türk-qızılbaş tayfalarından olan məşhur Bayat soyunun nümayəndəsi Sultanəli bəy Səfəvi şahı Məhəmməd Xudabəndənin (1578-1587) və onun oğlu Həmzə Mirzənin yaxın adamlarından olub.

Xudabəndənin hakimiyyəti illərində az qala bütün Azərbaycan Osmanlı Türkiyəsi tərəfindən işğal olunmuşdu və səfəvi hakimlərinin bütün cəhdləri ilk növbədə Təbrizin azad olunmasına yönəldilmişdi. Gənc Oruc bəy atası ilə birlikdə Təbriz uğrunda döyüşlərdə iştirak edir 1585-ci ildəki belə döyüşlərdən birində Sultanəli bəy qəhrəmancasına həlak olur və onun öz hesabına topladığı 300 nəfərlik dəstənin komandanlığı Oruc bəyə tapşırılır. Bundan sonra Oruc bəy Həmzə Mirzənin apardığı bir sıra əməliyyatlarda iştirak edir.

İran səfəvilərinin taxtına görkəmli sərkərdə və dövlət xadimi I şah Abbasın (1587-1629) əyləşdirilməsindən sonra Oruc bəy onun da bir çox hərbi yürüşlərində iştirak edir və 1589-cu ildə Herat şəhəri alındıqdan sonra özünün də qeyd etdiyi kimi, yüksək hərbi vəzifəyə irəli sürülür. Artıq bir hərbi sərkərdə və siyasi xadim kimi Oruc bəyin nüfuzu o qədər yüksək idi ki, şah Abbas Avropada osmanlılara qarşı işləyəcək səfarətin tərkibini müəyyənləşdirəndə onun namizədliyi ilk növbədə yada düşür.

Hüseynəli bəyin başçılıq etdiyi səfirlik ölkəni 1599-cu ildə tərk edir. Bu diplomatik missiyaya dörd katib və on beş nəfər qulluqçu daxil idi. Səfirliyin birinci katibi Oruc bəy olur. Həmin səfarətə şəxsən I şah Abbas tərəfindən tapşırılmışdı ki, Rusiyadan başqa 8 Avropa ölkəsinə - Almaniya, Roma, İspaniya, Fransa, Polşa, Venesiya, İngiltərə və Şotlandiyaya da səfər etsinlər.

Səfarət İsfahandan, Qum və Qəzvini keçərək, Gilana gəlir, oradan isə gəmi ilə Həştərxana yetişir. Bu yolda onların başlarına bir sıra sərgüzəştlər gəlir. Buradan onların səfəri Volqa çayı boyunca Kazana qədər uzanır, oradan da xizəklə Nijni Novqorod və Vladimirdən keçərək, Moskvaya gəlirlər. Noyabrda səfarət Moskvada böyük cah-cəlalla qarşılanır və çar Boris Qodunov tərəfindən təntənəli surətdə qəbul olunur. Oruc bəyin yazdığına görə, fasiləsiz yağan qar və yağış ara vermədiyindən onlar düz beş ay Moskvada qalırlar. 1600-cü ilin əvvəllərində çardan qiymətli hədiyyələr alan səfarət Qərbə doğru öz yoluna davam edir. Gəmi ilə Arxangelskdən Elba çayının mənsəbinə çatan səfarət su yolu ilə Emdenə qədər irəliləyərək, səkkiz karetada Almaniyanın içərilərinə doğru hərəkət edir. Bohemiya ölkəsinin Praqa şəhərinə qədər yol boyu keçdikləri torpaqların hakimləri səfirləri böyük dəbdəbə ilə qarşılayıb yola salırlar.

Praqada onlar I Ferdinandın nəvəsi imperator II Rudolf (1576 -1612) tərəfindən təntənə ilə qəbul edilirlər. Üç ay imperator sarayının qonağı olan səfirlər 1601-ci ilin baharında Almaniyanın Nürnberq, Münhen kimi şəhərlərindən keçərək, İtaliyaya yola düşürlər. Mantuyedə məşhur Qonzaq nəslindən olan hersoq onları öz sarayında qəbul edir. Sonra Oruc bəy səfirliyin digər işçiləri ilə birlikdə Verona və Ferraradan keçməklə Florensiyaya gəlir. Burada onlar Toskananın böyük knyazı I Ferdinandın sarayında iki həftə dincəlirlər. Knyaz özü, həyat yoldaşı Kristina, şahzadə Yekaterina Mediçi ilə birlikdə onları Pizada on gün qonaq saxlayır. Missiya buradan da Romaya, papanın hüzuruna gedir. Şəhər darvazaları ağzında onları mindən artıq ekipaj, dörd min süvari və saysız-hesabsız piyada əhali qarşılayır. Səfarət şəhərə daxil olarkən qaladakı toplardan yaylım atəşləri açılır, papanın muşketyorları isə atəşfəşanlıq edirlər. Onlar Romada iki ay qalır və papa tərəfindən qəbul olunurlar.

Hüseynəli bəy səfarətinin qalan üzvləri ilə birlikdə Romadan qaleralarla Fransaya yola düşür və atlarla Avinyon, Monpelye, Perpinyan kimi şəhərlərdən keçərək, Barselonaya çatır və oradan da qısa dayanacaqlarla İspan Krallığının paytaxtı Valyadolid şəhərinə gəlir. Burada şah Abbasın naməsini İspaniya kralı III Filippə təqdim etməklə Hüseynəli bəyin diplomatik missiyası öz vəzifəsini başa çatdırır və vətənə dönmək üçün Lissabon limanına gəlir. Missiyanın işi çox uğurlu alınmışdı, hər şey yaxşı gedirdi, ancaq.. . Son məqamda Hüseynəli bəyə qanqaraldıcı bir xəbər verdilər: onun dörd katibindən üçü xristianlığı qəbul edərək, İspaniyada qalmaq qərarına gəlmişlər.

Səfirin yaxın qohumu Əliqulu bəyin xaç atası kral III Filippin özü olur. Ona Fars don Filippi adı verilir. Bünyad bəy xaç suyuna ikinci çəkilir və dönüb Fars don Diyeqosu olur. Nəhayət, üçüncü əqidəsiz bizim Oruc bəy olur ki, onu da yeni dini qəbul etdikdən sonra Fars Don Juanı adlandırırlar. Onun xaç anası isə İspaniya kraliçası Avstriyalı Marqarita olur.

Don Juanın İspaniyada sonrakı həyatı barədə heç nə mə'lum deyil. Bircə o mə'lumdur ki, 1605-ci ilin 15 mayında Fars səfiri ilə mübahisə etmiş və qılınc döyüşündə onu öldürmüşdür. Oruc bəyin təsvir etdiyi tarixi hadisələr, onun yol qeydləri bu maraqlı şəxsiyyətin diqqətcil və ümumiləşdirmələrə meylli bir adam olmasından xəbər verir. Misal üçün Səfəvi İranı haqqında bəhs edərkən o deyir: "İndi bizdə bütün Fars elində nəcabətli sayılan 32 ailə sülaləsi var ki, ölkədə böyük nüfuz sahibidir." Sonra isə həmin soyları bir-bir sadalayır: Ustaclı, Şamlı, Əfşarlar, Türkmanlar, Bayatlar, Təkəlilər, Xarmandalı, Zülqədərli, Qacarlar, Qaramanlı, Bayburtlu, İspirli, Oryatlar, Çauşlu, Asayişli, Çəmiş-Kəzəkli, Sarızolaqlı, Qarabacaqlı, Baharlı, Kuyniorulu(?), Kırklı, Boşalı(?), Hacı Fəqihli, Həmzəli, Zolaqlı, Mahmudlu, Qaraçomaqlı, Qaraqoyunlu, Gəzi-Bayızlı(?), Peykli, İnazlı(?) və Guh-Giluyəli. Beləliklə, Oruc bəyin əsərindən mə'lum olur ki, hətta qızılbaş əyanlarının nüfuzunu zəiflətmək siyasəti yeridən şah Abbasın hakimiyyəti dövründə də İran idarəçiliyi tamamilə azərbaycanlıların əlində idi.

Oruc bəyin İspaniya haqqında sətirləri isə təqribən 400 il bundan əvvəl qələmə alınsa da, elə bil, 1988-ci ildə Barselonada olimpiya oyunları keçirilərkən verilən televiziya reportajlarından götürülüb: "Zənnimizcə, bütün bu xalq şənlikləri İspaniyada bizim olduğumuz bütün ölkə və krallıqlardakından daha yaxşı keçirilir. Belə ki, ispanlar yarışan zaman özlərini başqalarından daha yaxşı ələ alır və daha əzəmətli görsənirlər."

Yaxud onun Moskoviya həyatını təsvir etdiyi sətirləri oxuyarkən adamın yadına ötən əyyamlar düşür: "Əgər əcnəbisənsə, xəstələnərkən müalicə olunmaq üçün həkimə getməyə icazə verilmir. Ölüm təhlükəsi altında olsan da, başqa bir ölkəyə gedib, başqa millətdən olan şəxslərlə ünsiyyət qura bilməzsən. "

Farslar haqqında isə yazır ki, "onlar həmişə öz arvadlarını qısqanmışlar və bu, farsların qədim səciyyəvi əlamətləridir. "

Son olaraq, qeyd etmək lazım gəlir ki, heç şübhəsiz, Oruc bəy görkəmli bir şəxsiyyət olmuşdur. Onun xüsusi şah senzurası altında yazılmayan əsəri isə Azərbaycan, İran, Qafqaz və qonşuluqda yerləşən digər ölkə və xalqların, hətta Rusiya və bir sıra Avropa dövlətlərinin tarix, coqrafiya, etnoqrafiya və mədəniyyətini öyrənməkdən ötrü dəyərli mənbədir. Oruc bəy təvazö'dən uzaq olsa da, öz səyahətini Marko Polo və Makellanın səyahətləri ilə müqayisə edib.

Ancaq Oruc bəyə Don Juan adı verilməsi ilə əlaqədar bir məsələ indi də qaranlıq qalır. Doğrudanmı Oruc bəy ispan dramaturqu Tirso de Molikanın 1630-cu ildə yazdığı "Seviliya bərbəri və yaxud daş qonaq" əsərinin arvadbaz qəhrəmanı üçün prototip olmuşdur? Ya bəlkə həmin ad xalq arasında məşhur olduqu üçün Oruc bəyin xaç suyuna salınması zamanı yada tez düşüb?

qaynaq:memorial.aznet.org

Fikrət Əmirov

Sahib — Sat, 22 Dec 2007 09:12:12 -0100

Əmirov Fikrət Məşədi Cəmil oğlu (1922-1984). Fikrət Əmirovun rəngarəng musiqisini dinlədikdə təsəvvürümüzdə Azərbaycanın füsunkar təbiəti, zəngin nağıllar aləmi, xalçalarımızın əlvan, e'caskar naxışları canlanır. O, musiqini, ədəbiyyatı və tarixi çox sevərdi. Hələ 10 yaşında ikən o, gözəl tar calar, konsertlərdə cıxış edərdi.

Fikrətin uşaqlıqdan xalq musiqisinə olan hədsiz -hüdudsuz marağı ömrünün sonunadək qalmış, onun böyük bir bəstəkar kimi yetişməsinə dərin tə'sir göstərmişir. Fikrət Azərbaycan xalq musiqisinin incəliklərini, qədim musiqi alətimiz tarın sirlərini atası - tanınmış tarzən və bəstəkar Məşədi Cəmil Əmirovdan öyrənmişdir.
1939-cu ildə Fikrət Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq fakultəsinə daxil olur. Onun istedadına dahi bəstəkar Uzeyir Hacıbəyov yüksək qiymət verir, Fikrətin təhsilinə xüsusi qayğı göstərir. Tələbəlik illərində gənc bəstəkar fortepiano ücün variasiyalar və prelüdlər, iki musiqili komediya və sair əsərlər bəstələyir. Böyük Vətən mühariəsi başlanan kimi cəbhəyə gedən Fikrət Voronej ətrafındakı döyüşlərin birinə ağır yaralanır, sağaldıqdan sonra ordudan buraxılıb doğma Bakıya qayıdır. Konservatoriyada təhsilini davam etdirir. O, 1948-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasını bitirir.
F.Əmirov yaradıcılığı musiqi sənətinin müxtəlif janrlırını əhatə edir. Onun opera, operetta və baletləri, simfonik musiqisi musiqisevənərin rəğbətini qazanmışdır. F.Əmirovun yaratdığı "Şur" və "Kürd ovşarı" simfonik muğamları dünyanın ən məşhur konsert salonlarında həmişə böyük müvəffəqiyyətlə ifa olunur. 1953-cü ildə bəstəkar Azərbaycan qadınlarının azadlığına həsr olunmuş "Sevil" operasını yazır. Bu opera müasir operalar arasında görkəmli yer tutur. Əsər xalq ruhuna yaxın gözəl melodiyalar ilə diqqəti jəlb edir.F.Əmirov bir çox məşhur mahnıların müəllifidir . O, bir sıra dram tamaşalarına və kinofilmlərə musiqi bəstələmişdir.Ömrünün son illərində F.Əmirov balet sənəti sahəsində daha çox çalışmışdır . O, 1973-cü ildə "Nəsimi dastanı" baletini, 1979-cu ildə isə məşhur Şərq nağılları əsasında "Min bir gecə" baletini yazmışdır. Bu balet geniş şöhrət qazanmışdır. Fikrət Əmirovun son iri həcmli əsəri "Nizami" baletidir.
Böyük bəstəkarımız F. Əmirovun Azərbaycan və Şərq xalqları musiqisinin inkişafında rolu böyükdür. O, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı kimi şərəfli ada, Azərbaycan SSR Dövlət mükafatına,respublika Lenin komsomolu mükafatına layiq qörülmüş, iki dəfə Lenin ordeni, iki Qırmızı Əmək Bayragı ordeni ilə təltif edilmişdir .F . Əmirov dəfələrlə Azərbaycan SSR Ali Sovetinə eləcədə SSRİ Ali Sovetinə Deputat seçilmişdir.Fikrət Əmirov Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının , həmçinin SSRİ Bəstəkarlar İttifaqının katibi, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü idi.

ELÇİBEY'in vasiyeti

Sahib — Wed, 12 Dec 2007 10:28:42 -0100

Yüce Türk Milletine! "Bilirdim ki bende herçeng (kanser) hastalığı var. Ama ben bu hastalığı bazı işlerimi görebilmek için cemiyetten sakladım. Birçok kişinin bu hastalığımı bildiğini ve üzülmemem için benden sakladıklarının farkında değildim. Bu da kötü bir netice verdi Halk öz evlâdından hiçbir şey saklamamalı; evlâdın da halkı önünde saklısı -gizlisi olmamalı.

Gerçeği saklamak halka da evlâdına da bir fayda vermedi. Ben, birçok şeyi halk bilip de rahatsız olmasın diye ondan gizledim. Çok sırları kendimde muhafaza ettim. Oysa, bunların birçoğu açıklanmalıydı. Lâkin buna zaman kâfi gelmedi Talih imkân vermedi.

Bazı hatalarım oldu

Milletimin önünde baâzı hatalarım oldu. Bunları düzeltmek mümkün olabilirdi ama kısmet olmadı. Halkım beni bağışlasın.

Diyecekler ki, bu özürü sağlığında istemeliydin. Talih böyle reva görmüş. Düşmanlarım hoşa gitmeyen ne kadar çok şeyler söyleyecekler. Varsın söylesinler. Benim için esas hüküm, Türk milletinin vereceği hükümdür. Azerbaycan halkının vereceği hükümdür.

Göremediğim ideallerim

Bugün açıkça, hayatla vedalaştığım bir gün. Ne var ki bir çok idealimin gerçekleştiğini görmedim. En başta, Rus eliyle, yardımıyla Ermenilerin işgal ettiği Karabağ'ı kurtarmayı, hürriyetine kavuşturmayı isterdim, yapamadım. Ama biliyorum ki Karabağ mutlaka hürriyetine kavuşacaktır.

Tebriz'e, hürriyetine kavuştuktan sonra gitmek, orayı hür ve müstakil olarak görebilmek isterdim; göremedim.

Ama şimdi, Tebriz'i hür olarak gördüm diye düşünüyorum. Bu sözlerime "hayâl" diyecekler. Hayâl değil Yakın bir gelecekte, insanlar bunu görecekler ve bilecekler. Bu düşündüklerim çok yakın gelecekte gerçekleşecek.

Eğer bir halk, istiklâline kavuşursa, o halkın bu hürriyeti isteyen, bu uğurda mücadele eden ve bu arada hayattan göçen insanların ruhları da bu istiklâlden huzur duyacaktır.

Azerbaycan halkının hepsi hür olacak ve bir bütün olarak birleşecektir. O günler gelince bu hürriyet ve bütünleşmenin bayramlarında bütün bu ruhlar boy gösterecek.

Ruh, ölümsüzdür. Milletini sevenlerin ruhları da, her zaman için milletiyle birlikte olacaktır. Bütün varlığımla sevdiğim, Allah sevdasıyla vurgunu olduğum milletim, gururum! Bana, bu kanser (herçeng) ile sohbet edip yerine oturtmaya imkân vermediler. Bilesiniz ki, kanser, o kadar da korkulacak bir hastalık değil. Onunla herhangi bir şekilde karşılaşan kişi biraz cesaret gösterecek olursa bu hastalığı yenebilir. Bugün tıb âleminin en büyük hatalarından biri, bu hastalıktan mutlaka ölüm anlamı çıkartarak ondan korkmasıdır.

Kanser korkulacak bir hastalık değil

Bence, trafik kazaları, bu hastalıktan daha da korkunçtur. O zaman hiçbir vasıtaya binmememiz gerekmez miydi? Hele kalb krizleri, böbrek yetmezlikleri ve siroz gibi dertler de hep ölümle neticelenir. Üstelik bu hastalıkların çoğu da aniden ortaya çıkar. Halbuki kanser, kendisini çok daha önceden haberdar eder. Bilinir. Doktorlar, bunu hastadan niçin gizlerler anlayamadım.

Bir atasözümüz der ki, "Açık düşman, gizli düşmandan merttir." Yani insanı gafil avlayıp öldüren hastalıklardansa, açık açık gelip de insanı mertçe götüren bu hastalık daha iyidir. Hiç olmazsa, yarın neler olacağını bilir, belirli işlerini imkân ölçüsünde yoluna koymaya çalışırsın.

Tesadüfe bakın ki herçeng (yengeç=kanser) burcundanım.

Türk, ölümün gözüne dik bakmalıdır

Yedi yıldan beri, bende kanser hastalığı olduğunu bilen, yüzüme bakarken acı çeken dostlarım! Beyler ve hanımlar! Size bu üzüntüyü verdiğim için bağışlayın. Bazılarınızın ağlama sebebini şimdi anlıyorum. Size bir öğüdüm var: Türk'e zayıflık yakışmaz! Türk, ölümün gözüne dik bakmalıdır! Ölümden korkan Türk değildir. Bir kere daha tekrarlıyorum: Ölümden korkan Türk değildir. Ancak, hadiseyi önceden bilmeli, ölümü de kendisi seçmelidir. Dünyayı yaratan Allah her istediğini bizzat seçip her şeyi ayan-beyan ortaya koyuyor. Türk de niye ölümünü kendi seçmesin? Ölümünü öyle seçebilsen daha şerefli olursun. Erenlerin şöyle bir sözü var: "İnsan, ölümü kendisi seçmelidir."

Şu kanser hastalığına tutulduğumu çok geç öğrendim. Sizler bunu benden daha önce bilmenize rağmen, üzüntü duymamam için benden sakladınız. Hatta benimle görüşürken, ilgi çeken kitaplar getirdiniz. Ancak, bana bu gerçeği söyleseydiniz daha iyi olurdu. Aradaki zamanda fikir alış-verişi yapardık. Gelecekteki millî programın ana hatlarını hazırlardık. Yeni işler görmek mümkün olurdu. Her ne ise. Açıkça konuşabilseydik işlerimiz daha iyi olurdu.

Maneviyata dayanarak birleşebilmek: Karabağ'ı kurtarmak ve birleşik Azerbaycan'ı yeniden kurmak.

İşlerimizin düzgün gidebilmesi için, mutlaka, demokratik bir toplum yapısı gerekmektedir. Meselelerimizi açıkça konuşup çözmemiz gerekmektedir. Türk milleti'ne ençok lâzım olan şey maneviyata dayanarak birleşebilmektir.

Azerbaycan Genci!

Sen iyi bil ki, Türk gençliğinden ayrı değilsin. Karşında büyük hedefler, ağır vazifeler var. Sırtında ağır bir yük var. Sen bu yükü, taşıyabilecek güçtesin. Senin damarlarındaki kan, öyle asil bir kandır ki, her bir zorluğu aşarak, başarıya ulaşabilirsin. Bunu istemen yeterlidir. Karabağ'ı sen kurtaracaksın. Azerbaycan'ı sen birleştireceksin. Buna güvenim ve inancım tamdır. Azerbaycan'da Karabağ'ın kurtarılmasını ve Azerbaycan'in bütünlüğünü istemeyen bir genç olamaz.

Milletin bu arzusunu, sizler yerine getireceksiniz. Size uğurlar diliyorum. Allah yardımcınız olsun.

Türk Genci! Büyük Gelecek Senindir!

Türk Genci!

Büyük gelecek senindir. Zamanın hükmü ile buna hazırlanacaksın. Hazırlanmaktasın. Bu hazırlık tabiidir. Bu geleceği hazırlamak için milyonlarca Türk genci bu hedefe doğru yürüyecektir. Bu hedefe varmak için, iradeni kullanarak çalışacaksın. Bütün dünyayı, âlemi inceleyerek büyük bir medeniyet hazırlayacaksın. Ve hedefine ulaşacaksın. Bütün büyük hareketler ve yürüyüşlerle sevdalanarak hedefine varacaksın. En son sevdan ise, büyük bir medeniyet meydana getirmektir. Bütün insanlık, tarih boyunca çalışarak yürümüştür. Bu yürüyüşün sonunda büyük medeniyetler meydana gelmiştir. Türk, dünyaya, yeni bir medeniyet getirecektir. O medeniyete ben şimdiden hoşgeldin diyorum.

Sana uğurlar olsun ulu Türk!"

Elçibey'i iyi tanımalı vasiyetine sahip çıkmalıyız.

Hem Azerbaycan geleceğinin aydınlık olması, hem de Türkiye'nin huzuru, güveni ve refahı Elçibey fikriyatının yaşatılmasına bağlı.

Bin rahmet olsun O'na!

Yavuz Bülent Bakiler

Kaynak: Ebulfez Elçibey multimedia toplu-qılavuzu İsmayıl Calallı ve "Multimedia Merkezi"

General Əli ağa Şixlinski

Sahib — Tue, 11 Dec 2007 22:19:09 -0100

Əlli ildən çox nizami orduda qüsursuz xidmət edən Əli ağa Şıxlinski həmişə birincilər sırasında olub. O dörd müharibənin şahidi, üçünün iştirakçısı olub: 1904-1905-ci illərdə Port-Artur, 1914-cü il Cahan Müharibəsində, 1918-ci ildə isə torpaqlarımızın bütövlüyü uğrunda daşnak Ermənistanına qarşı döyüşüb.

Böyük Vətən müharibəsinin şahidi olan qoca general yenə də fəaliyyətini dayandırmamışdır. O, "Xatirələrim" kimi qiymətli hərbi memuarını diktə edib yazdırmışdır. Bu, Azərbaycan hərb tarixində ilk və yeganə hərbi memuardır. İnqilabdan əvvəl və inqilabdan sonrakı dövrlərlə məşğul olan hərb elminin elə bir alimi yoxdur ki, həmin kitabdan faydalanmasın, bir qiymətli mənbə kimi ondan istifadə etməsin.
...Görkəmli sərkərdə Əli ağa Şıxlinskinin xalqımız üçün ən böyük xidmətlərindən biri də 1917-ci ilin noyabrında olmuşdur. Həmin ayın 15-də Qafqaza qayıdan Şıxlinski ilk dəfə Tiflisdə azərbaycanlılardan ibarət milli korpus yaratmışdır. Bununla da o, Azərbaycan Milli Ordusunun təməl daşını qoymuşdur. Bu barədə general "Xatirələrim" hərbi memuarında daha dəqiq məlumat verir: "Tiflisə qayıtdıqda, müvəqqəti olaraq mənə korpus komandanlığı həvalə olunduğu barədə əmri oxudum. Öz xalqımın baş verə biləcək xarici təzyiqlərdən və daxili qarışıqlıqlardan özünü qorumasına xidmət etmək arzusu ilə korpus təşkil etməyi qət edib Tiflisdə öz qərargahımı düzəltməyə başladım. Dekabrın 31-də öz qərargahımın ilk heyəti ilə Gəncəyə getdim ki, orada hissələrin təşkil edilməsilə məşğul olum. Korpus hissələrinin təşkilində böyük əngəllərə rast gəlirdik".
"Açıq söz" qəzeti 1918-ci il 7 yanvar tarixli nömrəsində nizami müsəlman əsgəri qüvvələrinin yaranması haqqında belə bir xəbər yaymışdı: "Yanvarın 3-də Zaqafqaziya Mərkəzi Müsəlman Komitəsinin üzvü, Mərkəzi Komitə sədri Fətəli xan Xoyski müsəlman əsgəri dəstələri təşkilatı haqqında məruzədə bulunmuşdur. Məruzədən anlaşıldığına görə, 1917-ci il dekabrın 11-də Zaqafqaziya Komissarlığı Zaqafqaziya müsəlmanlarından nizami ordu təşkil etməsi qətnaməsini çıxarmışdır. Nizami ordu üçün lazımi qədər könüllü cəm edilməsi işi Zaqafqaziya Mərkəzi Müsalman Komitəsinə həvalə edilmişdir. Nizami ordu təşkil edildikdən sonra müsalmanlardan alınan əsgəri verginin ləğv edilməsi haqqında Zaqafqaziya Komissarlığı tərəfindən dekret veriləcəkdir. Zaqafqaziya Komissarlığının qətnaməsinə əsasən, dekabrın 19-da beşinci və yeddinci Qafqaziya nişançı firqələrindən ibarət olan altıncı ordu korpusunun Müsəlman nizami ordusu ilə əvəz edilməsi haqqında Qafqaziya cəbhəsi qoşunlarının baş komandanı tərəfindən "Əmrnamə" verilmişdir. Həmin əsgər dəstələrini milliləşdirmək işlərinə nəzarət general Əli ağa Şıxlinskiyə həvalə edilmişdir. General Əli ağa Şıxlinski öz vəzifəsinin ifasına başlamışdır".
Qərargah Tiflisdəki "London" mehmanxanasının birinci mərtəbəsində yerləşirdi. İkimərtəbəli mülk indi də qalır. Bu sətirlərin müəllifi 1999-cu ilin aprel ayında Tbilisidə yaradıcılıq ezamiyyətində olanda həmin binanı axtarıb tapmışdı.
1918-ci ilin oktyabrında general Əli ağa Şıxlinski Gəncədə yeni yaratdığı Milli Azərbaycan Korpusunun əsgərləri qarşısında çıxış edərək demişdi: "Azərbaycanlılar birdəfəlik bilməlidirlər ki, doğma ordu əsla tənbəlxana deyil və onun mövcudluğu hər hansı bir azərbaycanlının maddi rifahını daha da yaxşılaşdırmaq üçün yaranmayıb. Ordu xalqın istinadgahıdır - bura xalqın ləyaqətli oğulları gəlməlidir".
General Əli ağa Şıxlinski bu vətənpərvər çıxışını Gəncədə praporşiklər məktəbinin birinci buraxılışı münasibəti ilə söyləmişdir. Bu şənlikdə Qafqaz Ordusunun baş komandanı Nuru Paşa, atası Hacı Əhməd paşa, xalq təhsil naziri Nəsib bəy Usubbəyov, daxili işlər nazirinin vəkili Mehdi bəy Hacınski, sosial təminat naziri Musa bəy Rəfibəyov, Gəncə qubernatoru, general İbrahim ağa Vəkilov və başqa dövlət xadimləri iştirak edirdilər.
Elçi adlı müəllif 1918-ci il noyabrın 7 və 8-də "Azərbaycan" qəzetində (rus dilində) yazır ki, ertəsi gün Bakıdan gəlmiş qonaqlar və demək olar ki, bütün Gəncə şəhər əhalisi hərbi meydana yollandılar. Meydanda təlim üçün əvvəlcədən səngərlər, yarğanlar və cürbəcür maneələr hazırlanmışdı. Hamı özünün Milli bayramına, türk Azərbaycan zabitlərinin ilk buraxılışına tamaşa etməyə gəlmişdi. Ətrafda bayram əhval-ruhiyyəsi var idi.
Əlahiddə Azərbaycan korpusunun komandanı general Əli ağa Şıxlinski ətrafdakılarla birgə səflə düzülmüş yunkerlərə yaxınlaşıb salamlaşdı. General Əli ağa Paşanın mehriban "Salam"ına birdən-birə səkkiz yüz gəncin ağzından gurultulu "Salam" cavabı çıxdı. Sonra proqram üzrə təlim sınaqları keçirilməsinə başlandı.
1918-20-ci illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin təşkilində Əli ağa Şıxlinskinin müstəsna rolu olmuşdur. Doğma xalqın nizami ordusunu yaratmaq istəyən general uzun illik hərbi təcrübəsindən gecə-gündüz istifadə edirdi. Yetmiş ildən çox Respublika Yeni Tarix Mərkəzi Dövlət arxivində "tam məxfidir" qrifi ilə saxlanan qiymətli bir sənəd bunu bir daha təsdiq edir. Milli Azərbaycan korpusunun komandiri general Əli ağa Şıxlinski 1918-ci il dekabrın 13-də Gəncədən göndərdiyi "Məlumat"ında yeni Azərbaycan Ordusunun layihəsini hazırlamışdı.
General yazır ki, Azərbaycanın müstəqil respublika elan edilməsi ona may ayının 27-də qəzetlərdən aydın oldu: "Mən mayın 28-də yeni dövlətin hərb nazirliyinin layihəsini artıq hazırlamışdım". Layihənin arxasında izahedici qeyd olan müfəssəl sxem əlavə edilmişdir. Vəziyyətlə əlaqədar Əli ağa Şıxlinski layihəsində təklif edir ki, vaxtilə türk zabitlərinin köməyi ilə yaradılmış hərbi korpus ləğv edilsin. Müharibə şəraitində bu azlıq təşkil edir. Əvəzində diviziyalar təşkil edilsin. Onlar da hərb nazirinə və onun köməkçisinə tabe olunsun.
Şıxlinski layihədə incə bir mətləbə də toxunmuşdu. May ayında ilk müstəqil Azərbaycan hökuməti yarananda hərb naziri doktor Xosrov bəy Sultanov təyin edilmişdi. O da mülki şəxs idi. Xosrov bəy türk zabitlərinin köməyi ilə ordunun təşkilində bəzi təxirəsalınmaz işlər görsə də, bu, ölkədəki ağır vəziyyəti yüngülləşdirmədi. Azərbaycanın həm daxilindəki, həm də qonşuluğundakı amansız düşmənə qarşı güclü ordu yaratmaq vacib idi. Təhlükə o qədər artmışdı ki, ölkənin qərb rayonlarında hərbi vəziyyət elan olunmuşdu. Belə bir şəraitdə mülki şəxsin hərb naziri olmasını peşəkar hərbçi olan Əli ağa Şıxlinski məsləhət bilmirdi. Ona görə də haqlı olaraq yazırdı ki, hərb naziri, əgər o mülki şəxsdirsə, onda özünün yanında səlahiyyətli şəxslərin çox kiçik sayından hərbi şura yaratmalı və qoşunların təlim-tərbiyəsinə bilavasitə nəzarət etmək üçün köməkçi təyin etməlidir.
Mətndən o da məlum olur ki, general Əli ağa Şıxlinski layihəni artıq ikinci, bəlkə də üçüncü dəfə hökumətin ünvanına göndərmişdir: "Hökumət Gəncə şəhərinə köçən kimi (iyun ayının əvvəlində), mənim layihəm hərb nazirliyi müəssisələrinin müfəssəl sxemi şəklində Nazirlər Sovetinin sədrinə təqdim edilmişdir. Ehtimal edilirdi ki, hökumətə tam məlumatı, yəqin ki, Nazirlər Sovetinin müvafiq iclasına dəvət ediləcək korpus komandiri şəxsən özü təqdim edəcək.
Lakin mən heç bir yerə dəvət edilməmişəm və layihə haqqında heç bir xəbərdarlıq almamışam. Güman edirəm ki, layihə heç müzakirə edilməmişdir. Çünki Bakı quberniyasının bolşeviklərdən təmizlənməsi və bunun üçün lazım olan xarici kömək ilə əlaqədar olaraq yaranmış xüsusi şəraitə görə hökumət hərb naziri təyin etməkdən imtina etmişdir".
Nəhayət, hökumətin əmrilə 1918-ci il dekabrın 25-də tam artilleriya generalı Səməd bəy Mehmandarov hərb naziri oldu və həmin gün alovlu bir bəyanatla xalqa müraciət etdi. Dekabrın 29-da isə general-leytenant Əli ağa Şıxlinski hərb nazirinin müavini təyin edildi.

GENERALA ALİM QAYĞISI

"Əli ağa Şıxlinski taktika sahəsində dərin nəzəri-əməli bilikli, sayca çox olmayan artilleristlərdən biri olub. O, hərb elmini təcrübədə tətbiq etmək sahəsində nadir bir istedada malik idi. Əli ağanın qəhrəmanlığı öz vətəninin şərəf və azadlığını müdafiə edən hər bir şəxs üçün nümunə olmalıdır", - deyə Hərb elmləri doktoru, professor, general-mayor, dövlət mükafatı laureatı Yevgeni Barsukov yazır.
"Əli ağada general təkəbbüründən əsər-əlamət yox idi. General Şıxlinski hərbi akademiyanı bitirməsə də, fitri zəkası, praktik fəhmi artilleriya elmində ona böyük nüfuz qazandırmışdı" - bu sözləri Aleksandr Stepanovun "Zvonaryovlar ailəsi" romanından oxuyuruq.
Şöhrətli sərkərdəmiz Əli ağa Hacı İsmayıl ağa oğlu Şıxlinskidən danışanda filosof-alim Heydər Hüseynovun xidmətlərini unutmaq haqsızlıq olardı. Generalın "Xatirələrim" kitabının yazılmasında ən müstəsna rolu olan ilkin şəxs Azərbaycan Elmlər Akademiyasının akademiki Heydər Hüseynovdur.
"Xatirələr"in Azərbaycan tarixində yeganə və ilk hərbi memuar olduğunu yuxarıda qeyd etdik. Düzdür, yetmiş-səksəninci illərdə bəzi veteranlar Böyük Vətən Müharibəsi haqqında xatirələrini qələmə aldılar. Lakin heç biri general Əli ağa Şıxlinskinin əsərinin səviyyəsinə çatmadı. İstər faktların zənginliyi, istər mövzu baxımından, istərsə də yazı dilinin şirinliyinə görə əsər özünə geniş oxucu marağı qazandırmışdır. Yalnız mərhum polkovnik Baxış Mehdiyevin 223-cü Azərbaycan atıcı diviziyası haqqında yazdığı "Xatirələrim" kitabını haradasa general Əli ağa Şıxlinskinin hərbi memuarı ilə yanaşı qoymaq olar. 1944-cü ildə akademik Heydər Hüseynov general Əli ağa Şıxlinskinin xatirələrini iki dildə - rus və Azərbaycan dillərində 7500 nüsxə tirajla nəşr etdirdi.
Təəssüf ki, amansız ölüm görkəmli generalımıza xatirələrini kitab şəklində görməyə imkan vermədi. Kitab generalın ölümündən doqquz ay sonra - 1944-cü ilin may ayında nəşr olundu. Bu qiymətli kitaba hərb elminin böyük alimi, professor, general-mayor Yevgeni Barsukov çox dəyərli ön söz yazmışdır. Əlbəttə, bu da akademik Heydər Hüseynovun xidmətidir. Maraqlı burasıdır ki, general Əli ağa Şıxlinskinin şəxsiyyəti və döyüş qəhrəmanlığı ilə fəxr edən Heydər Hüseynov general Barsukovun həmin məqaləsini yenə iki dildə ayrıca kitabça şəklində "Əli ağa Şıxlinski" adı ilə nəşr etdirmişdir.
Bundan başqa, alim Heydər Hüseynov həmin illərdə Rusiyanın görkəmli sərkərdələrinin, vaxtı ilə Əli ağa Şıxlinski ilə birgə çalışıb işləyənlərin xatirələrini istəmişdir. Məhz Heydər Hüseynovun təşəbbüsü ilə 1945-ci ildə Moskvada çıxan "İstoriçeskiy jurnal"ın üçüncü nömrəsində professor Arkadi Lavroviç Sidorovun generalın kitabı haqqında "Ə.Şıxlinski - mənim xatirələrim" adlı elmi məqaləsi dərc olunmuşdur.
M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin professoru A.L.Sidorov bu qiymətli kitabın hərbçilər və tarixçi alimlər üçün ən yaxşı məxəz olmasından bəhs edərək yazır: "General Əli ağa Şıxlinskinin xatirələri inqilabdan sonra da öz əlaqəsini Vətəndən və ordudan kəsməyən şəxslər tərəfindən yazılmış qiymətli tarixi sənədlərdən biridir. Buna görə də Şıxlinskinin xatirələri ordunun tarixini öyrənmək üçün xüsusi bir məxəz kimi qiymətlidir.
Rus-yapon müharibəsi haqqındakı fəslin tarixçilər üçün əhəmiyyəti daha böyükdür. Məhşur artilleriyaçı Əli ağa Şıxlinskinin adı artilleriya elmində həmişə hörmətlə çəkilib və gələcək illərdə də çəkiləcəkdir".
Məhz bundan sonra generalın xatirələri ittifaq miqyasında daha çox şöhrət qazanmışdı. Baş Artilleriya marşalı Nikolay Yakovlev, general-polkovnik Mixail Parseqov, Birinci Dünya Müharibəsi illərində general Şıxlinskinin tabeliyində hərbi xidmətdə olan ordu generalı Pavel Lebedev və başqaları bu qiymətli kitabdan bir nüsxə onlara göndərməyi Heydər Hüseynovdan xahiş etmişlər.
1945-ci il aprelin 20-də Yevgeni Barsukov Heydər Hüseynova göndərdiyi məktubunda yazırdı: "Sizdən artıq dərəcədə xahiş edirəm ki, general Əli ağa Şıxlinskinin "Xatirələrim"indən heç olmasa iki nüsxə də əlavə göndərəsiniz. Mənim xahişimi rədd etməyin. Baş Qərargahda yoldaşlar məndən çox-çox rica edirlər, çünki biz artilleristlərə ilk növbədə artilleriyamızın şanlı tarixini öyrənmək üçün general Əli ağa Şıxlinskinin kitabı əvəzsiz vəsaitdir..."

1945-ci il aprelin 26-da artilleriya general-polkovniki Mixail Parseqov SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının direktoruna yazırdı: "Hörmətli direktor, bu gün SSRİ EA Tarix İnstitutunun nəşri olan "İstoriçeskiy jurnal"ın üçüncü nömrəsinin "Tənqid və biblioqrafiya" bölməsində Moskva Dövlət Universitetinin professoru Arkadi Sidorovun "Əli ağa Şıxlinski. Mənim xatirələrim" resenziyasını oxudum. Giriş sözü Dövlət mükafatı laureatı, hərb elmləri doktoru E.Z.Barsukovundur.
Məlum olduğu kimi, Əli ağa Şıxlinski qocaman artilleriya (topçu) generalıdır, onun böyük, mübariz həyat təcrübəsi var. İlk dəfə mən bu general barədə iyirmi il əvvəl eşitmişəm, o vaxt mən hələ Qızıl Ordu artilleriyasının təkmilləşmə kursunda dinləyici idim. Artıq dərəcədə Sizdən təvəqqe edirəm, xahişimi rədd etməyib mənə general Əli ağa Şıxlinskinin "Mənim xatirələrim" əsərinin bir nüsxəsini göndərəsiniz. Çünki bu biz artilleristlərin ilk növbədə artilleriyamızın tarixini bilməsi üçün hər bir hərbçiyə gərək olan stolüstü kitabdır".
Generalın döyüş yolunu, şəxsiyyətini, ədəbi-bədii yaradıcılığını, ən başlıcası isə - onu tarixi şəxsiyyət kimi qiymətləndirən alim Heydər Hüseynov yazırdı: "General Əli ağa Şıxlinski ilə yaxından tanış olanlar, onun maraqlı söhbətlərinə qulaq asanlar bilirlər ki, bu təvazökar və səmimi insan nə qədər ağıllı və ibrətli bir şəxs idi".
***
Alim Heydər Hüseynov general Şıxlinskinin ölümündən sonra da onun xidmətlərini unutmamış, xatirəsini əziz saxlamışdır. O, respublika mətbuatında generalın ömür və döyüş yolundan bəhs edən, rus və Azərbaycan dillərində silsilə məqalələr dərc etdirmişdir: "Bakinski raboçi" (18 avqust 1944-cü il), "Kommunist" qəzeti (18 mart 1944-cü il), "Azərbaycan EA Xəbərləri" (N8 səh. 87-94, 1945-ci il), "Kommunist" qəzeti (18 avqust 1945-ci il), "Ədəbiyyat qəzeti" (5 avqust 1945-ci il), "Azərbaycan" (Cənubi Azərbaycan Demokrat firqəsinin orqanı, 1946-cı il, N8, səh. 14-15), "Kommunist" qəzeti (18 avqust 1946-cı il), "İzv. Az. FAN" (1944-cü il, N9, səh. 78-83).
Görkəmli ədəbiyyatşünas-alim Məmməd Arif 1965-ci ildə "Heydər Hüseynov" adlı məqaləsində yazır: "Çap olunan şey qalacaqdır" sözlərini təkrar edən Heydər Hüseynov nəşriyyat işinə xüsusi əhəmiyyət verirdi. O yeni çıxan kitabı əlinə götürüb iftixarla deyərdi: "Tərcümədə respublikalar arasında biz öndə gedirik. Bax bu, Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Azərbaycan musiqisinin əsasları" əsəridir; xalq musiqisi haqqında misilsiz kitabdır. Bəs general Əli ağa Şıxlinskinin xatirələrini oxumusunuzmu?.. Oxuyun, görün, orda nələr var, şöhrətli bir insanın döyüş və ömür yolu başdan-başa tarixdir". Bütün bunları tədqiq edən, nəşri üçün ürəkdən sevinən, generalın elmi fəaliyyəti ilə iftixar edən alim Heydər Hüseynov yazırdı: "Əli ağa Şıxlinski artilleriya elmi sahəsində dünyada şöhrət qazanmış kəşfləri və fəaliyyəti ilə yanaşı, dil və ədəbiyyat məsələləri ilə də yaxından məşğul olurdu. O uzun illər Rusiyada qulluq etsə də, Azərbaycan dilini mükəmməl bilirdi. İslah, ifadə quruluşu, yeni söz yaradıcılığı ilə ciddi məşğul olmuşdur".
Çoxları indiyədək bilmir ki, general həm də güclü poeziya həvəskarı idi. Onun özünün yazdığı bir sıra şeirləri, bədii tərcümələri və məktubları alim Heydər Hüseynovun şəxsi fondunda saxlanılır. Generalın 1904-cü ildən qeydlər apardığı "Zabitin dəftəri" də alimin fondunda saxlanılır. General iftixarla yazır ki, mən klassik şairlərimiz Molla Vəli Vidadinin, Mustafa ağa Arif Şıxlinskinin və Mirzə Məhəmməd Qayıbzadənin nəslinə məxsusam. Anam Şahyəmən xanım Molla Vəli Vidadinin qız nəvəsidir".
Alim Heydər Hüseynov 1945-ci il aprelin 20-də general Şıxlinskinin qaynı doktor Bahadır bəy Qayıbovun tibbi-ictimai fəaliyyətinin 40 illiyi münasibəti ilə təbrik məktubunda yazırdı: "Mən burada Sizin Vətən və elm qarşısındakı daha böyük xidmətinizi qeyd etmək istəyirəm. Siz və Sizin həyat yoldaşınız məşhur hərbi xadim və alim, keçmiş ordunun generalı, Azərbaycan xalqının sadiq oğlu Əli ağa Şıxlinskinin həyatının son illərini qayğı və diqqətlə əhatə etmiş və bəzəmisiniz".
Doktor Bahadır bəy Qayıbov isə 1946-cı il sentyabrın 30-u tarixli məktubunda yazırdı:
"Hörmətli Heydər Nəcəfoğlu!
Əlbəttə, Sizin unudulmaz Əli ağa və Nigar bacı haqqında yazılarınız həmişə çox uğurlu alınır. Bəli, onları unutmaq olmaz! Onların hər ikisi öz vətəni Azərbaycanı və xalqını səmimi qəlbdən sevirdilər. Onlar yalnız təhsil aldıqları rus dilini deyil, öz doğma ana dillərini də əla bilirdilər.
Heç vaxt unutmaram ki, onların hər ikisinin şəxsən ana dilində təhsil almasının, həmçinin Tiflisdə və Qoridə Müəllimlər Seminariyasında yüzlərlə azərbaycanlı gəncin oxumasının səbəbkarı rəhmətlik atam Mirzə Hüseyn Əfəndi Qayıbzadədir. Rəhmətlik Nigar bacım atamdan daha çox şey əxz etmişdir; o yetkinliyində, nəinki İran klassikləri Sədi, Firdovsi, Hafiz, Cami, türk Məhəmməd Füzuli, Molla Pənah Vaqif və başqalarını oxumuş, həmçinin klassik şairlərimiz Xaqani, Nizami, Əlişir Nəvaini mütaliə etmiş, ərəb dilini öyrənmiş və ərəb ədəbiyyatı ilə də yaxından tanış idi.
Heyf ki, Siz onunla tanış deyildiniz. O, həqiqətən, rus dili bir yana, Azərbaycan və fars ədəbiyyatının bilicisi idi. Hörmətlə, Sizin dostunuz: Bahadır bəy Qayıbov".

qaynaq:parlaq.org

Əmir Teymur

Sahib — Mon, 10 Dec 2007 23:01:55 -0100

Alaçığın divarı boyu üzüyuxarı bir qarışqa özündən böyük yük daşıyırdı. Hərdən hamar yerə düşəndə ayağı sürüşür, bir az dayanıb sanki nəfəsini dərirdi, sonra yenə özünə həkk gəlirdi.Teymur gözünü qarışqadan çəkmirdi. Sanki yaralarının ağrısını unutmuşdu. Əslinə qalsa, qolu daha ağrımırdı, daha doğrusu, sağ qolunu heç hiss etmirdi.

Sağ ayağını tərpədəndə isə kəskin ağrıdan bağırmaq istəyirdi.
Bir neçə gün əvvəl Sistan qoşunu ilə döyüşdə ayağından və biləyindən ox yarası almış Teymuru sadiq silahdaşları Gərmsir vilayətinə gətirmişdilər. Artıq ikinci gün idi ki, o, alaçığından çıxmırdı. Girişin ağzında duran keşikçilər onun əmri ilə təbibdən başqa heç kimi içəri buraxmır, özləri də qorxudan girmirdilər. Hərdən içəridən inilti səsi kəsiləndə yavaşca keçəni aralayıb taxta uzanmış Teymura baxırdılar: "Birdən sərdar özünə qəsd eləyər".
Bu günlər ərzində sərkərdənin yaralarına məlhəm qoyan təbib "Yaram sağalacaqmı, yeriyə biləcəyəmmi?" soruşan Teymuru "İnşallah, hər şey yaxşı olar " deyə sakitləşdirirdi. Nəhayət, bu gün səhər o qorxa-qorxa sərdara dəhşətli həqiqəti söylədi: qolu işləməyəcək, ayağı axsayacaq.
Deməli, hər şey bitdi. Puç oldu o xülyalar - yenilməz sərkərdə, qüdrətli hökmdar olmaq arzusu. Harada görünüb ki, şikəst adam hökmdar olsun?! İran şahları oğul-uşaqlarını şikəst edirlər ki, onların yerini tutan olmasın. İndi sən gəl bir qol, bir ayaqla, Çingiz soyundan olmaya-olmaya hakimiyyət uğrunda mübarizə apar, ölkələr fəth elə! Şikəst sərkərdənin arxasınca hansı döyüşçü gedər?! İlahi, kimə lazımdır bu həyat?! Pərvərdigara, nə idi günahım, niyə bu oxları ürəyimə yönəltmədin?!
... Divardakı qarışqa yerində zarımaqdan yorulub sağa yönəldi. Bir qədər gedib dayandı. Yenə üzünü yuxarı çevirdi, bığcıqlarını ora-bura tərpədib yenidən yuxarı dırmanmağa başladı.
Görəsən nə var orada, yuxarıda, bu həşərat özünü belə həlak edir? Allah bilir, bəlkə də tanrı bütün canlıları elə yaradıb ki, hamısı yuxarıya, nəyinsə zirvəsinə çatmaq istəyir. Mən də istəyirdim...
Teymur 1336-cı ildə Amudərya ilə Sırdərya arasında yerləşən Mavəraünnəhrdə, Xacə İlqar deyilən bir kənddə dünyaya gəlmişdi. Atası Turğay, Barlas bəylərindən idi. Uşaq yaşlarından at çapmaqda, ox atmaqda mahir olan Teymur erkən gəncliyindən tayfalararası döyüşlərdə, hərbi yürüşlərdə iştirak etməyə başlamışdı. Çox illər sonra, fatehliyinin zirvəsinə çatan sərkərdə öz tərcümeyi-halında bu sözləri həkk etmişdi: "Mən on iki yaşımda ikən özümdə fövqəladə fərasət və əzəmət hiss etdim. On səkkiz yaşımda isə at çapmaq və ovçuluqda olan ustalıqlarım barədə düşünməyə başladım. Əksər vaxtımı Quran oxumaqda, şahmat oynamaqda və xüsusən at çapmaq məşğələlərində keçirirdim".
Teymurun cəsarətini və bacarığını görən bir neçə dəliqanlı onun başına yığışdı. Düşmən tayfalara qarşı hərb meydanına atılanda onun dəstəsində cəmi on adam vardı. Onlardan yeddisi atlı, üçü piyada idi. Sonra piyadalar bu kiçik dəstənin üç atını qaçırdılar. Kiçicik dəstə ilə qalan
Teymur düşmənlərinin hücumuna məruz qaldı. Onu əsir tutub zindana atdılar. Gənc Teymur 62 gün zindan həyatı yaşadı. Nəhayət, o, fürsət tapıb keşikçini öldürdü və azadlığa çıxdı.
Bu zamanlar monqol xanı Tuğluq Teymur Mavəraünnəhr üzərinə hücum edib bu varlı ölkəni ələ keçirmişdi. O, 25 yaşlı Teymuru Keş vilayətinə hakim təyin etdi. Monqolustana qayıdan Tuğluq Teymuru Mavəraünnəhrdə onun oğlu İlyas Xacə əvəz etdi.
Nüfuzlu bir türk əmirinin nəvəsi ilə evlənən Teymur İlyas Xacəyə qulluq etmək istəmədi. O, qayını Hüseynlə hərbi ittifaq bağladı. Bu ittifaq Mavəraünnəhrdə İlyas Xacəni devirə biləcək bir gücə malik idi. Qohumlar öz aralarında tez-tez ölkədə hakimiyyəti ələ keçirmək barədə danışırdılar. Ancaq bu arada Sistan döyüşü baş verdi.
Lənətə gəlmiş Sistan valisi! Məndən düşmənlərinə qarşı yardım istədi. Dedi ki, qalalarını azad etsəm, altı ay qoşunumu ərzaqla təmin edəcək. Sən demə, fikri başqa imiş, məni gücdən salıb məhv etmək istəyirmiş, Beş qalasını azad etdim, o isə mənə arxadan zərbə vurdu. Xain! Rəqibə inanmaq lazım deyil, onu əzmək lazımdır. Bax, bu qarışqa kimi.
Teymur bir azca dikəlib var gücü ilə divardakı qarışqaya tərəf üfürdü. Qarışqa yox oldu. Teymur taxtdan əyilib yerə nəzər saldı. Orada da həşəratı görmədi. Qarışqanın simasında sanki özünə həmdərd tapan sərdar elə bil bir az sakitləşdi. Bu neçə gün ərzində ilk dəfə mürgülədi,
... Nə qədər yatdığını özü də bilmirdi. Göz qapaqlarını açanda qarşısında kiçik qara bir nöqtənin tərpəndiyini gördü. Bir-iki dəfə gözünü açıb-yumdu və bir daha diqqətlə baxdı. Qarışqa divarda, həmin yerində idi və əvvəlki kimi üzüyuxarı dırmanırdı.
Nə inadkar məxluqdur bu. Düz yeri qoyub divara dırmanır. Bəlkə, belə lazımdı? Bəlkə, xoşbəxtlik zirvəyə çatmaqda deyil, ona can atmaqdadır? Bəlkə, yol daha çətin olduqca insan da bir o qədər xoşbəxt olur? Onda mən niyə zarıyıram?! Yəni bu qarışqa qədər də olmadım?! Böyük iş olub, ayağım axsayacaq! Guya ki, ölkələri qaça-qaça fəth edəcəkdim. Ağlım yerində, qüdrətimi itirməmişəm. Yaralanmış ayaqla Sistan qoşununu məğlub etdim... Yox, sevinməyin, düşmənlər. İndi üstünüzə Topal Teymur gəlir, O sizdən mərhəmət diləmir, lakin siz də ondan aman gözləməyin.
Teymur salamat qoluna dirsəklənib taxtda oturdu. Ağrılara baxmayaraq yaralı ayağını yavaş-yavaş taxtdan aşağı salladı. Ayağa qalxdı, ancaq yeriyə bilmədi. Bütün ətrafı lərzəyə gətirən bir səslə qışqırdı:
- Ey, kim var orada?

ÇİNGİZ NƏSLİNDƏN OLMAYAN TEYMUR HAKİMİYYƏTƏ GƏLİR !
İki ay Gərmsirdə qalıb yaralarını sağaldan Teymur Bəlx dağlarına çəkilib silahdaşlarını başına yığdı. Bu dövrdə onun dəstəsində üç yüzdən artıq döyüşçü var idi. Mavəraünnəhr uğrunda İlyas Xacəyə qarşı mübarizə aparmaq üçün o yenidən qayını Hüseynlə birləşdi.
365-ci ildə indiki Daşkənd yaxınlığında tarixə Cəngi Loy adı ilə daxil olmuş bir döyüş baş verdi. Ilyas Xacənin qoşunu ilə Teymur və Hüseynin birləşmiş dəstələri qarşı-qarşıya gəldilər, Döyüşdən qabaq leysan yağışı yağmışdı. Atlar zarıyır, süvarilər müvazinətini itirib palçığa yıxılırdılar. ölümün gözünə dik baxmağa alışmış Teymur irəli atılaraq öz dəstəsini düşmənin içərilərinə doğru aparırdı. Lakin Hüseynin hərbi qüvvələri onun hücumunu dəstəkləmədi, yavaş-yavaş geri çəkilməyə başladı. Teymur bu döyüşdə az qala mühasirəyə düşəcəkdi. Yalnız öz şücaətinə və döyüş bacarığına görə o, silahdaşları ilə düşmənin əhatəsindən çıxıb Hüseynin dəstəsi ilə birləşə bildi. Qohumlar cənuba, Amudəryaya tərəf üz tutdular, çayı keçib yenidən Bəlx vilayətində köç saldılar,
Teymur qayını Hüseynin hərəkətindən narazılığını bir kəlmə ilə də büruzə vermədi. Lakin o, artıq başa düşmüşdü ki, dar ayaqda Hüseynə arxa çevirmək olmaz. Bu andan etibarən qohumların münasibətində soyuqluq yarandı.
Artıq İlyas Xacə üçün Səmərqəndə yol açıq idi. Lakin bu zaman monqol xanlarının hakimiyyətinə qarşı çıxan sərbadarlar Səmərqənd mədrəsəsinin tələbəsi Mövlanzadənin başçılığı ilə İlyas Xacəyə qarşı müqavimət göstərməyə qərar verdilər. Səmərqəndə yaxınlaşan monqol xanının ordusu sərbadarların qurduğı tələyə düşdü və böyük itki verərək geri çəkildi,
1366-cı ilin yazında qoşunla Səmərqəndə yaxınlaşan Teymur və Hüseyn şəhər ətrafında düşərgə salıb sərbadarlara elçi göndərdilər və görüşmək istədiklərini bildirdilər. Görüş zamanı onlar sərbadarların qəhrəmanlığını təriflədilər və onların şərəfinə ziyafət verdilər. Lakin ertəsi gün Hüseynin əmri ilə sərbadarların başçıları tutulub qətlə yetirildi. Mövlanzadəyə qahmar çıxan Teymur yalnız onun azad buraxılmasına nail oldu.
Beləliklə, Teymur və Hüseyn Səmərqəndi tutub şəhərə sahib oldular. Lakin qohumların münasibətləri gün-gündən pisləşirdi. O dövrdə bəylər, xanlar arasında olan çəkişmələr artıq hamını - torpaq sahiblərini, tacirləri, ruhaniləri bezdirmişdi. Teymur bunu yaxşı başa düşür, onları inandırırdı ki, hakimiyyət başına gəlsə, bütün ölkəni birləşdirəcək və hərci-mərciliyə son qoyacaq. Bütün bunlara görə Mavəraünnəhrdə Teymurun nüfuzu daha güclü idi və əgər istəsəydi, o, ölkənin hakimi ola bilərdi. Lakin Çingiz xanın soyundan olmadığına görə Teymur hökmdar taxtına əyləşməyə tələsmirdi. Buna görə də o, taxta həmin soydan olan Soyurqatmış xanı çıxardı.
Teymurun arvadı öldükdən sonra onun Hüseynlə münasibətləri artıq düşmənçiliyə çevrilmişdi. Zəkalı və tədbirli Teymurun nüfuzunu qəbul etməyən və ona paxıllıq edən Hüseyn Bəlx qalasına köçdü, xəzinəsini bura gətirdi və qalanı möhkəmləndirməyə başladı. Bunun nə demək olduğunu başa düşən Teymur artıq Hüseynin güclənməsini gözləyə bilməzdi. 1370-ci ildə öz qoşunu ilə Bəlx şəhərini mühasirəyə alan Teymur böyük itki hesabına olsa da, qalanı ələ keçirdi. Onun müttəfiqi Keyxosrov Hüseyni öldürdü. Teymur Hüseynin xəzinəsinə sahib oldu və döyüşçülərinə şəhəri talamağa icazə verdi. Tarixçilərin yazdığına görə döyüş qabağı məkkəli üləma Seyid Bərkə bu savaşın Teymur üçün uğurlu olacağını demiş və ona öz əli ilə hakimiyyət rəmzi olan təbil və bayraq vermişdi.
1370-ci il aprelin 9-da Bəlxdə toplanan türk minbaşılarının və tümən başçılarının qurultayında Teymur türk ənənələri ilə ağ keçə üzərində yuxarıya qaldırıldı və üləma Seyid Bərkənin oxuduğu duadan sonra Mavəraünnəhr ölkəsinin əmiri elan edildi. Əmir Teymur Səmərqənd şəhərini özünə paytaxt seçdi. O, dərhal uzun müddətdən bəri tamamilə dağıdılmış ölkədə quruculuq işlərinə başladı və tez bir zamanda nizam-intizamı və asayişi bərpa etdi.
Teymur Çingiz xan nəslindən olmadığına görə "xan" titulu daşıya bilməzdi, buna görə də Əmir Teymur olaraq qaldı.

GÖYDƏ TƏK OLAN ALLAH KİMİ, YERİN HAKİMİ DƏ TƏK OLMALIDIR!
Mavəraünnəhr hakiminə doqquz il lazım gəldi ki, cığatay ulusunun bütün ərazilərini tabe edib öz imperiyasını yaratsın. Ən çox müqavimət göstərən Cənubi Xarəzm oldu. Buranın hakimi Yusif Sufi hər dəfə Teymurun şərtlərini qəbul edib o gedəndən sonra bildiyini edirdi. Nəhayət, 1379-cu ildə Xarəzm Teymurun imperiyasına qatıldı. Hərçənd bundan doqquz il sonra Xarəzmdə Süleyman Sufinin başçılığı ilə yenidən üsyan qalxdı. Bu dəfə Teymur üsyanı amansızlıqla yatırdı: Sufi sülaləsinin kökünü kəsdi, ticarət mərkəzi olan Urgənci yerlə-yeksan etdi, əhalisini Səmərqəndə köçürtdü.
Ölkə daxilində hərbi-siyasi birliyi bərpa edən Teymuru indi ən çox narahat edən qonşu Cuçi ulusu idi. Burada möhkəmlənən Urus xan Qızıl Ordanı da özünə tabe edib böyük xaqanlıq yaratmaq istəyirdi. Əgər bu birlik baş tutsaydı, Teymurun dövləti üçün ciddi təhlükə yarana bilərdi. Buna görə də o, Urus xanın səylərinə mane olmaq üçün bəhanə axtarırdı. Nəhayət, belə bir bəhanə onun əlinə düşdü.
1376-cı ildə Cuçi ulusundan Toxtamış adlı birisi Urus xanın əlindən qaçıb Teymurun yanına gəldi. Xan onun atasını itaətsizliyə görə öldürmüşdü. Toxtamış Əmir Teymurdan intiqam üçün qoşun istədi. Teymur düşündü ki, Toxtamışa kömək edib, onu hakimiyyətə gətirsə, bu xaqanlığı özünə ən azı müttəfiq edər. Bu fikirlə o, Toxtamışa qoşun verib yola saldı. Lakin Toxtamış Urus xanla döyüşdə məğlub oldu. Belə olduqda Teymur öz ordusu ilə hücuma keçib Urus xanı öldürdü və Toxtamışı taxta oturtdu. Lakin az keçməmiş Urus xanın siyasətini davam etdirən Toxtamış Qızıl Ordanı özünə tabe edib güclü dövlət yaratdı. Onun ordusu qonşu dövlətlərə Rusiyaya, Qafqaza, Azərbaycana, hətta Teymurun hökmranlıq etdiyi Mavəraünnəhrə hücumlar etdi.
1395-ci ildə Şimali Qafqazda, Terek sahillərində Toxtamışın ordusu ilə döyüşə girən Teymur onu darmadağın etdi. Bu döyüşdən sonra Qızıl Ordanın Volqa sahillərindəki, Krımdakı, Şimali Qafqazdakı bir çox şəhərləri talan edildi, əhalisi əsir alınıb qul kimi satıldı.
Əmir Teymurun Xarəzmə və Qızıl Ordaya qarşı yürüşləri Orta Asiyada möhkəmlənmək və güclü dövlət yaratmaq məqsədi güdürdü. Lakin Teymur bununla kifayətlənmirdi. Böyük qənimətlər əldə etmək, imperiyasının hərbi və siyasi qüdrətini artırmaq üçün o, İrana, Azərbaycana, Kiçik Asiyaya, Hindistana müzəffər yürüşlər etdi.
İranın tam zəbt edilməsi iyirmi il çəkdi. Teymurun İsfahanda törətdiyi kütləvi qətl tarixin yaddaşında tayı-bərabəri olmayan bir qırğın kimi qaldı. Şəhəri tutmuş Teymur onu məhəllələrə bölüb əmirlərinə tapşırmışdı ki, əhalidən xərac yığsınlar. Lakin əhali üsyan qaldırıb bütün məmurları öldürdü. Bundan qəzəblənən Teymur şəhəri yenidən tutub qoşununa əmr etdi ki, hər bir döyüşçü ona ən azı bir isfahanlı başı gətirsin. Bu qırğında 70000 İsfahan sakini qətlə yetirildi. Teymur bu kəllələrdən qüllələr düzəltməyi əmr etdi ki, başqalarına da görk olsun.
Bu zaman Azərbaycanda Əmir Teymura itaət göstərməyən əsas qüvvə Qaraqoyunlular idi. Qaraqoyunlu Qara Məhəmməd Teymurun göndərdiyi ordunu məğlub etmişdi. Əmir Teymur Azərbaycan uğrunda gedən döyüşlərdə Qaraqoyunlu əmirlərinin müqavimətini axıra qədər qıra bilmədi. Qara Yusifin ciddi müqaviməti və itaət göstərməməsi Teymuru daha da qəzəbləndirmişdi. Sonralar azərbaycanlı sərkərdənin ildırım Bayazidə sığınması Əmir Teymurla Osmanlı Sultanı arasında münasibətlərin pisləşməsinə və müharibəyə səbəb olmuşdu. 1402-ci ildə Ankara yaxınlığında Əmir Teymurla ildırım Bəyazidin orduları arasında həlledici döyüş oldu. Hər tərəfdən iki yüz min döyüşçünün iştirak etdiyi bu savaşda Osmanlı ordusu darmadağın edildi və qüdrətli türk Sultanı əsir alındı. Türkün türkü qırdığı bu qanlı döyüş Konstantinopolun alınmasını 50 il yubatdı.
Əmir Teymur düşmənə qarşı amansız idi, lakin onunla açıq döyüşə girən igid sərkərdələri yüksək qiymətləndirirdi. O, Fars hakimi Şah Mənsuru məğlub edib öldürsə də, onun haqqında demişdi: "Qırx ildən bəri savaş görmüş qəhrəmanlarla döyüşdüm. Ancaq Şah Mənsurun göstərdiyi şücaət və cürəti kimsədə görmədim". Azərbaycanda Əmir Altın cəmi üç yüz nəfərlik qüvvə ilə uzun müddət Əlincə qalasını Teymurun ordusundan müdafiə etmişdi. Onun Mərənd hakimi tərəfindən xaincəsinə öldürüldüyünü eşidən Teymur buna təəssüflənmiş, qatili həbs edib edam etdirmişdi. Böyük fateh əsir götürdüyü İldırım Bəyazidlə də ehtiramla davranırdı. Onunla tez-tez fəlsəfi söhbətlər edir, şahmat oynayırdı.
1399-cu ildə Əmir Teymur çoxdan bəri heç bir fatehin ayağı dəymədiyi Hindistana yürüş etdi. Dehli sultanı Mahmud ona qarşı 50 minlik qoşun və 120 döyüş fili çıxardı. Döyüş fəndlərindən məharətlə istifadə edən Teymur bu döyüşdə də qalib gəldi və xeyli hindlini əsir götürdü.
Uğurlu hərbi yürüşlərindən vəcdə gələn Teymur düşünürdü ki, əgər göydə allah təkdirsə, yerdə də hakim tək olmalıdır. Lakin qarşıda fəth olunmamış çox ölkələr dururdu. Onlardan biri də nağıllar ölkəsi Çin idi.

MƏN, TANRININ QULU TEYMUR..
1405-ci ilin soyuq fevral gecələrindən biri idi. Asiyanın yarısını fəth etmiş 69 yaşlı Əmir Teymur qədim Otrar şəhərində, ölüm yatağında idi. O hələ də həkimi Fəzlullahın onu ölümün pəncəsindən xilas edəcəyinə inanırdı. Buna görə də, Çinə hərbi səfərin təxirə salınması haqda fikirləri qəti rədd edirdi. Teymur həmişə olduğu kimi, yenə də ulu Tanrıya bu səfərin də zəfərlə başa çatması üçün dualar edir, ondan möhlət istəyirdi.
Ömrümün 57 ilini at belində keçirdim. 25 yaşımda yaralanıb qolumu itirdim, topal qaldım... Mənə Teymurləng deyirlər. Topal Teymur deyən də var. Ancaq bu ad heç kimdə istehza doğurmur. Əksinə, çoxlarının canına üşütmə salır. On yeddi hərbi yürüş etdim. Əvəzsiz bahadırlar sayəsində çox yerlər fəth etdim. 27 ölkənin xaqanı oldum...Turan, İran, Rum, Məğrib, Suriya, Misir, Iraqi-Ərəb, Iraqi-Əcəm, Mazandaran, Gilan, Şirvan, Azərbaycan, Fars, Xorasan, Dəşti-Qıpçaq, Böyük Tatarıstan, Xarəzm, Xütən, Kabulistan, Baxtərzəmin, Hindistan... İsgəndərdən bəri heç kim bu qədər əraziyə sahib olmamışdı... Deyirlər çox qəddaram, amansızam. Elə bilirlər, adam öldürməkdən ləzzət alıram. Düzdür, yeddi sülalənin kökünü kəsdim, yüz minlərlə adamı qətlə yetirdim. Ancaq birini göstərsinlər ki, nahaq yerə qanını tökmüşəm. Məni aldadırdılar, mənə xəyanət edirdilər, mən də öldürürdüm. Belə olmasa, bu boyda islam dünyasına hakim ola bilərdimmi? Mən heç kimi aldatmamışam, həmişə sözümün üstündə durmuşam, hətta hücumdan qabaq xəbərdarlıq etmişəm. Elə olub ki, düşmənimi igidliyinə görə bağışlamışam. Şairlərə, üləmalara, tacirlərə himayədar olmuşam.
Teymurun yadına şair Əhməd Kirmani düşdü. Qoca fatehin saralmış sifətində xəfif təbəssüm göründü.
Bir dəfə ədiblərin məclisində Əmir Teymurla şair Kirmani arasında belə bir əhvalat olmuşdu. Söhbət insan şəxsiyyətini necə qiymətləndirməkdən gedirdi. Əmir Teymur Kirmaniyə xitabən soruşdu:
Əgər mən satılası olsaydım, sən məni neçə paraya qiymətləndirərdin?
25 quruşa! - deyə şair cavab verdi.
Şair, sən bilirsən ki, mənim yalnız qurşağım bu qiymətə dəyər.
- Zatən mən də elə onu nəzərdə tuturam. Sonralar "Teymurnamə" əsərini yazmış şairin bu zarafatına Teymur ürəkdən gülmüşdü.
Yüz minlərlə müsəlmanı qılıncdan keçirmiş Teymur Allaha dərindən inanır, daim yanında quran gəzdirir və onu mütaliə edirdi. Ustadı Seyid Bərkə onun ən yaxın adamı və məsləhətçisi idi, Teymurun qılınc hesabına nail olduğunu o, duaları ilə möhkəmləndirirdi, Böyük fateh öz məktublarını "Mən, Tanrının qulu Teymur " sözləri ilə başlayırdı.
Əmir Teymur uzaqgörən dövlət xadimi idi. İşğal etdiyi ölkələrdə alimlərə, sənətkarlara, tacirlərə toxunmazdı, fəth etdiyi ölkələrdən Səmərqəndə yalnız qiymətli daş-qaşlar gətirmirdi. Nadir kitablar, əlyazmalarla birgə şair və sənətkarları, xəttatları və nəqqaşları da imperiyanın paytaxtına yığırdı. Bu gün dünyanı heyran qoyan məşhur Səmərqənd abidələrinin bir çoxu Teymurun vaxtında ucaldılmışdı.
Əmir Teymur İmperiyanın ayrı-ayrı vilayətləri arasında əlaqə yaradılmasında tacirlərin roluna xüsusi qiymət verirdi. O, Avropa hakimlərinə məktublarında yazırdı: "Bütün aləm ancaq tacirlərin əməyi sayəsində gülşən olur. Tacirlərin sıxışdırılması yolverilməzdir. Mən istərdim ki, biz bu yerlərdə firəng tacirlərini necə himayə ediriksə, bizim tacirlərimizə də o yerlərdə eyni cür münasibət bəslənilsin". Teymur eyni zamanda tacirlərin azğınlaşmasına, xalqın soyulub-talanmasına da yol vermirdi.
...Artıq fevralın 17-si idi. Səhər Fəzlullah özündə cəsarət tapıb Əmirə demişdi ki, vəsiyyətini eləsin, yoxsa gec olar. Deyirlər, ölümqabağı insanın bütün həyatı gözləri önündən keçir. Teymurun yadına isə daşlar düşdü... Hər dəfə yürüşə çıxanda onun döyüşçüləri yolda bir yerə hərəsi bir daş atırdı. Böyük bir daş təpəsi yaranırdı. Səfərdən qayıdanda hərəsi bu təpədən bir daş götürürdü. Təpə balacalanırdı. Ancaq yerdə daşlar qalırdı. Teymur ayaq saxlayıb həmin daşların önündə xəyala dalırdı, həlak olanların ruhuna dua oxuyurdu...
Görəsən, mənim daşımın üstündə ağlayan olacaqmı?
Teymurun yaxınları artıq onun yatağı önünə yığışmışdılar. Güclə danışan Əmir yalnız bir neçə söz deyə bildi: "Məni Seyid Bərkənin ayağı altında basdırın... Bir də ki... Nə olursa olsun, qılıncı əlinizdə möhkəm tutun... Zəifliyi qəlbinizə yaxın buraxmayın. Zəiflik ağlınızı çaşdırar, ruhunuzu məhv edər, qoymaz məqsədinizə çatasınız. Eşidirsiniz? Zəif olan məqsədinə çatmayacaq..."

qaynaq:kitab klubu

Əli bəy Hüseynzadə bioqrafik müxtəsər məlumat

Sahib — Tue, 04 Dec 2007 09:29:49 -0100

24 fevral 1864-cü ildə Qafqaz Azərbaycanında, Kür çayı sahilində yerləşən Salyan şəhərində doğuldum. Atam Tiflis Müsəlman Məktəbinin müəllimlərindən Molla Hüseyn Hüseynzadə Qruzma bəylərindən Kazım bəy Hüseynzadənin dörd oğlundan ən kiçiyidir. Anam Xədicə xanım Qafqaz şeyxülislamı Axund Əhməd Hüseynzadənin qızıdır.

İlk təhsilim: Türk, fars, ərəb və bir az da rusca Tiflis Müsəlman məktəbində, orta və lisə təhsilim: Tiflis 1-ci Klassik Gimnaziyasında (1875-1885); mükafatla bitirdiyim bu məktəbdə sinif keçərkən bəzən "təhsinnamə" ilə hədiyyə aldığım da olurdu.
Yüksək təhsilim: Peterburq Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsində (1885-1889). Bu, rus universitet gəncliyinin ən hummalı və üsyankar zamanına təsadüf edər; bulunduğumuz fakültənin tələbəsindən olan Saşa Ulyanov o sıralarda edam olunmuşdu (1886). Əsl ailə adı Ulyanov olan Lenin bu Saşanın kiçik qardaşıdır...
Tibb və ixtisas təhsilim: İstanbul Əsgəri-Tibbiyyəsində (1890-1895); yüzbaşı rütbəsilə bitirdiyim bu məktəbdən aldığım təbib diplomunun tarixi: 10 temmuz 1311-dir...
Bulunduğum vəzifələrin və işlərin səhifələri: Dürinq Paşa maiyyətində olaraq, Heydərpaşa əsgəri xəstəxanasında dəri mütəxəssisi (1895-1897); Tesaliya savaşında Çatalca (farsala) və Dümekedə operator müavini - bəhriyə təbiblərindən operator Şükrü Bəyin (Paşa) maiyyətində - və sonra da əsgər həkimi (1897); Tesaliyanı təhliyə sıralarında, əsgərə rəfaqətlə müxtəlif Anadolu limanlarına səfər. İstanbula dönüşdə təkrar Heydərpaşa xəstəxanasında keçmiş vəzifəmi davam etdirdim; 1900-cü ildə Əsgəri-Tibbiyyədə açılan müsabiqə imtahanını qazanmaqla bu məktəbdə il yarım müddətində Əmrazi cildiyə və efrenciyə müəllim müavini (Cəlal Muxtar bəyin). O sıralarda vəba xəstəliyini yerində tədqiq üçün Hindistana ezam olunmaq üzrə Əsgəri-Tibbiyyə məktəbi tərəfindən intihab olundumsa, Yıldızın haqqımdakı vəhmi buna mane oldu...
Aşağıda zikr olunan "Vəba" kitabını bu münasibətlə yazıb nəşr etdirmişdik.
1903-də əvvəlcə bir müddət mərhum Əhməd Cəlaləddin Paşanın Çamlıcadakı köşklərində və Nişantaşındakı qonağında müsafir qaldıqdan sonra (Əbdülhəmid və istibdad rejiminin dürlü bəhanələrlə təqibləri üzündən Qafqaza köçməyə məcbur oldum və ora qəzetlərində mühərrirliyə başladım. O sıralarda "Əqsayi-Şərq" politikası üzündən Rusiya ilə Yaponiyanın arası açılmaq üzrə idi; Çox keçmədən (1904) baş verən müharibə Rusiyanın məğlubiyyəti ilə nəticələndi, bunun üzərinə istibdaddan bizar olan xalq ayaqlanıb məşrutiyyət tələb edirdi. Bu cərəyana tabe olaraq, məşrutiyyət tələbində bulunmaq üzrə, Azərbaycan türkləri də (və sair Qafqaz müsəlmanları) Peterburqa bir heyət göndərməyə qərar verdi. 11 nəfərdən... ibarət olan bu heyəti-mürahhasada Ağaoğlu Əhməd, Adil X. Ziyadxan, mərhum Əli Mərdan bəy Topçubaşi, mərhum fərrux Vəzirov və sairə ilə birlikdə mən də vardım... General Trepovun intriqalarına rəğmən, fikir və diləklərimizi, cüzi bir tədil ilə Başvəkil Vitteyə qəbul etdirə bildik (1905). Bir də o sıralarda bütün Rusiya islamlarının ilk yövmi qəzetəsi olmaq üzrə "Həyat" namilə bir qəzetin imtiyazını əldə etdik... Bundan sonrakı vəzifələrim; Bakıda intişara başlayan məzkur qəzetədə əvvəla Ağaoğlu ilə birlikdə, sonra da təkbaşıma başmühərrirlik (1905-1906), qapanan "Həyat"ın yerinə çıxan həftəlik "füyuzat" məcmuəsində müdir və başmühərrirlik (1906-1907), Birinci Dövlət Dumasının dağıdılmasına görə Ə.M. Topçubaşinin, digər bir çox məbuslarla birlikdə (finlandiyada) "Vıborq bəyannaməsi"ni imza etmiş bulunmasından ötürü həbsə atılıb, qəzetçilik kimi mədəni haqlardan məhrum edilməsi üzərinə, yerinə rusca yövmi "Kaspi" qəzetinin başmühərrirliyini icra etdim (1907).
1908-ci ildə Bakıda bir neçə dost və arkadaş tərəfindən "Səadət" məktəbi" adı ilə təsis edilən orta proqramlı milli məktəbdə bir müddət dərs naziri və türkcə müəllimi olaraq çalışdım (1908-1910). Həmin məktəbə, o sıralarda müdirlik edən Mirzə Ələkbər Xan Bəhmən idi ki, sonralar İranın Balkan və Misir səfiri olmuşdu...
Məşrutiyyət dövründə, 31 mart vaqeəsindən bir müddət sonra, mərhum Baha Şakirin və digər ittihadçı dostların dəvəti üzərinə, Qafqazdan İstanbula avdət etdim.
Bakıdan ayrılarkən bütün ev əşyamı - mebel, bufe takımı, kitablarımın bir qismi və sairə - "Səadət" məktəbinə hədiyyə etdim.
İstanbulda Tibb fakültəsi əski yeri olan Sarayburnundan Heydərpaşadakı binaya köçmüşdü, burada, bir müsabiqə imtahanı nəticəsində "Emrazi cildiyə və efrenciyə seririyat şefliyinə (1910-28 birinci qanun 1326) və bir neçə il sonra da müəllim müavinliyinə təyin olundum. Müəllimimiz Cəlal Muxtar bəy idi. 1925-ci ildə seririyati cildiyə və efrenciye müəllimi oldum. Eyni dərslərin müdərrisliyinə təyinimin tarixi 4 may 1926-cı ildir. Nəhayət, 24 sentyabr 1931 tarixində təqaüdə çıxdım, fəqət yenə bir müddət fakültənin təkrar İstanbul tərəfinə keçdiyi günlərə qədər (yəni 1933-cü ilin sonuna qədər) müəllimliyə davam etdim.
fakültə hizmətlərimin xaricində bəzi siyasi və ictimai vəzifələrdə də çalışdım: bir aralıq Eyyub Səbri, Midhəd Şükrü, mərhum Ziya Gökalp, mərhum hatib Ö. Naci və sairə ilə "İttihad və Tərəqqi"nin mərkəzi ümumisi (və İstanbul mərkəzi) əzalığında bulundum - İstanbulda Selanikdə, sonra yenə İstanbulda. Zatən "İttihad və Tərəqqi"nin ilk təşəkkülü zamanından bəri, yəni daha Tibbiyyə tələbəsi ikən, İbrahim Temo, mərhum İshaq Sükuti, mərhum Osman Cövdət, mərhum Abd. Cövdət və sairə ilə bərabər bu məzkur Cəmiyyətin azasından biri idim...
Bir neçə dəfə müxtəlif vəzifələrlə məmləkətin başqa tərəflərinə və yabançı ölkələrə göndərildim; bu səfərlərin ən mühümləri: "Hərbi-ümumi əsnasında Orta Avropada professor Yusuf Akçura, ayan katibi mərhum krımlı Əsəd və buxaralı Mukimiddin ilə birlikdə "Turan heyəti murahhası" namilə bir cevelan: Bu münasibətlə ümumtürklük lehinə propaqanda yaparaq, onun siyasi haqlarını müdafiəyə çalışdıq, ötədə bəridə konfranslar verdik, yazılar yazdıq...
Stokholmda, məzkur Dünya savaşının önünə keçib müharibələri bir an əvvəl ümumi bir sülhə qovuşdurmağa bir yol bulmaq üçün toplanmaq istəyən beynəlmiləl sosialist konfransına türk işçisi adına, prof. Akil Muxtar və mərhum Nesim Masliyuh (Məclisi Məbusan üzvü) ilə birlikdə mürəxxəs olaraq getdik... İngilis və fransız sosialistləri gələ bilmədiklərindən (hökumətləri mane olmuşdu) məzkur konfransdan bir nəticə çıxmadı isə də, biz məzkur qayə ilə orada çalışan sosialist Hollandiya-Skandinav komitəsinə haqqımızı müdafiə yollu bir muhtıra verdik və sosialist aləminə türk diləklərinin haqlı olduğunu anlatmağa çalışdıq. Bundan başqa İsveç paytaxtına gələn rus sosialist mürəhhəsləriylə faydalı təmaslarda bulunduq... Stokholmda bulunduğumuz müddətdə... ermənilərin əleyhimizdəki propaqandalarına qarşı antipropaqanda yapmaq məcburiyyətində qalmışdıq. Burasını da unutmam ki, Stokholma gedərkən, Berlində, öncə alman sosialistlərinin liderlərindən biri olan (və bilaxirə müharibədən sonra, Almaniyanın ilk rəisi Cumhuru olan) müttəfa Evert ilə (Ph. Şeidemanın dəlaləti ilə) görüşmüş və mülaqatından istifadə etmişdik...
Digər mühüm bir səfər də, "Qafqaz Cümhuriyyətləri federasionu" ilə bir sülh müahidəsi əqd etmək üzrə, xariciyyə naziri Xəlil bəyin Batumda bulunduğu sıralarda Ağaoğlu Əhmədlə bərabər, xüsusi bir vəzifə ilə, əvvəla Batuma (Xəlil Bəyin nəzdinə), sonra oradan da, federasiyondan ayrılıb ayrı bir hökumət halında təşəkkül etməkdə olan Azərbaycan Cümhuriyyətinin ilk paytaxtı olan Gəncəyə (Nuru Paşanın yanına) qədər getməmizdən ibarətdir...
Burada türk ordusu sayəsində yenidən istiqlalını qazanmaqda olan Azərbaycanın münəvvərlərilə birlikdə, bu ölkənin bir Cümhuriyyət halında təəssüs və təşəkkül etməsi işlərində çalışdıq...
Balkan hərbində (1912-1913) və sonra da Cahan hərbində (1914-1918), yuxarıda zikr edilən vəzifələrin xaricində, daima "Hilal-Əhmər"in hizmətində bulunaraq, müxtəlif xəstəxanalarda yaralı və xəstələrin tədavisiylə, əlimdən gəldiyi qədər uğraşmışdım...
Damad fərid paşa hökumətinin məşum dövrünə gəlincə, o sıralarda iki dəfə tevkif olunaraq, aylarca "Bəkirağa bölüyündə (indi tibb fakültəsinin təşrixanasıdır) qaldım. Malta adasına göndərilməkdən ancaq təsadüf olaraq qurtulmuşdum...
İlk mətbu yazım A.H-zadə imzasıyla şair Ömər Xəyyama dair olub, Tibbiyə tələbəsiykən A. Cövdətin çıxardığı "Ramazan baxçası"nda dərc olunmuşdur. İlk mənzum əsərlərim Səlyani imzasıyla "Məlumat" və "İrtika" qəzetlərində basılmışdı. "İrtika"dakı "Qeyb edilmiş cənnət"dən bir parça olub, bu poemanı yazan ingilis şairi Miltonun "Korluqdan iştika"sıdır. 1902-ci ildə dr. M. Rəfi ilə birlikdə "Vəba və mikrobu" başlığı altında bir kitab təb və nəşr etdik. Bu kitab "Tədqiqi müəllifat komissiyası"nın təqdirnaməsini almışdır...
A.Turani imzasıyla türklük və türkçülüyə dair olan ilk yazılarım 1904-cü ildə Misirdə çıxan "Türk" qəzetində nəşr edilmişdir. Yusuf Akçuranın 1928-ci ildə çıxardığı "Türk yılı"nda bunlara dair məlumat vardır.
İstibdad dövrünə aid İstanbul həyatından bir lövhə olan "Qlaf və məhfəzə" adlı hekayə kiçik bir kitab halında Bakıda basılmışdı. Çexovun bir əsərindən ataptasyondur... "Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir" və "Siyasət və fürusət" adları ilə türklərə və türk tarixinə dair yazdığım uzunca əsərlər Bakı qəzetlərində təfriqə halında çıxmışsa da müxtəlif səbəblərlə ayrıca kitab halına alınmamışdır... Qismən mənzum olan "Qərbin iki dastanında türk" adlı əsərim Bakı Türkoloji qurultayına getdiyimiz sıralarda Bakıdakı "Kommunist" qəzetinin qeyrətilə kitab halında basılmışdır (1926). Tərcümə etdiyim Adam Smitin "Sərvəti miləl" hüquq fakültəsinin təqdirnaməsini haiz olaraq Dövlət mətbəəsinə verilmişdir. fəqət, hərf inqilabı dolayısıyla basılması indiyə qədər geri qalmışdır. Vaxtilə "Siflis"ə dair "Türk ocağı"nda verdiyim konfranslar, "Tanin" qəzetinin 15, 16 haziran və 12,13,14,15, temmuz 1916-cı il tarixli nüsxələrində təfriqə halında çıxmışdı, fəqət dərs sənələrimin məhsulu olaraq yazdığım "Siflis" kitabım hələ də nəşr olunmamışdır. Professor Kamal Cənabla birlikldə yazmaqda olduğumuz "Ensiklopedik tibb lüğəti" basılmaq üzrədir... Ötədən bəri uğraşmaqda olduğum "faust" tərcüməsinin bir qismi (qismən mənzum) 1932-ci ildə Hötenin vəfatının 100-cü ildönümü dolayısı ilə prof. Tofiq Rəmzinin himmətilə basıldı. Böyük ozanımız A.Hamid Tarhan göndərdiyi bir məktubda bu tərcüməni belə təqdir etmişdi: "əsli nəfis olan bu əsərin tərcüməsi də ənfəs olmuş; himməti ədəbiyyəniz şayani təbrikdir"...
Bu günlərdə dağınıq olaraq nəşr edilmiş, düzgülərimi bir araya toplamaqla məşğulam; niyyətim bir "Şeir məcmuəsi" halında nəşr etməkdir...
Bioqrafik məlumata əlavələr: Almaniya imperatoru (şimdi ek-empreur Vilhelm tarafından, Tesaliya hərbi əsnasında Dümekeyə göndərilən muteveffa məşhur rəssam Roçholl bənim yağlı boya ilə böyük bir rəsmimi yapmışdı - muharibədə bulunduğum üçünmü, kəndisini tədavi edərək sıtmadan qurtardığım üçünmü, albomuna xatirə olaraq bir rəsm yapdığım üçünmü, yoxsa bəzən ufaq-təfək xətalarını görüb söyləməkdən çəkinmədiyim üçünmü?.. orasını bir Roçholl bilir, bir də Allah!.. məzkur rəsm "Əsgər təbibi Əli bəy"in rəsmi - Almaniyadadır.
Mən də əskidən bəri ara-sıra rəsm çəkərdim. Bunlardan yağlı boya olan bir-ikisi Bakı muzeyindədir. "Bibiheybət" adlı peyzajın fotoqrafisi Rəsulzadənin "Azərbaycan tarixi"ndə verilmişdir...
Lamya sırtlarında (Tesaliyadadır) "Türk əsgərləri"ni göstərən və altında "Səlyani" imzası bulunan böyük bir akvarel vaxtilə Sultan Hamidə verilmişdi. İndi də Yıldızdamıdır, bilmirəm.
Plevne qəhrəmanı Osman Paşanın partlamış bir obüs üzərində yapdığım yağlı boya portreti Müzəffərəddin şaha verilmişdi (bu rəsm Tehranda olsa gərək). Bunun üçün mərhum şahdan "Şiri-Xurşid" nişanı aldım... Babam Axund Əhməd Səlyaninin portreti Salyandadır...
(Azərbaycanda mənə dair bir çox yazılar yazılıb... Məsələn, "füqəra füyuzatı"nın ilk nüsxəsində... Türkiyədə yazılanların mühümləri bunlardır: Yusuf Akçuranın məqalələri ("Türk yurdu"nda və "Türk yılı"nda). Ziya Gökalp ("Böyük" və ya "Kiçik məcmuə"də?), Abdulla Cövdət "İctihad"da, M.T. (Məhməd Əli Tevfiq "Təsvir əfkar"da).
Ə.H.Turani
fevral 1935

qaynaq:ədəbiyyat qəzeti